Қостанай облысы – климаттың өзгеруі ауыл шаруашылығына, су ресурстарының жай-күйіне және халықтың өмір сүру жағдайына айтарлықтай әсер етіп отырған Қазақстан өңірлерінің бірі. Ауа температурасының жоғарылауы, жауын-шашынның біркелкі түспеуі, құрғақшылық кезеңдері мен су тасқындары өңірдің орнықты дамуы үшін жаңа сын-қатерлер туындатып отыр.
Сонымен қатар климаттық өзгерістер облыстың барлық аумағында бірдей байқалмайды. Солтүстік аудандардың табиғи жағдайлары оңтүстіктегі қуаң аумақтардан айтарлықтай ерекшеленеді. Сондықтан жылынудың салдары мен оған бейімделу шаралары да әртүрлі болуға тиіс.
Ауа температурасы жоғарылап келеді
«Қазгидромет» жариялаған деректерге сәйкес, соңғы 75 жылда Қостанай облысындағы ауаның орташа жылдық температурасы шамамен 2,5 °C-қа жоғарылаған.
Бұл – климаттық жағдайлардың елеулі өзгерісі. Ол вегетациялық кезеңнің ұзақтығына, ылғалдың булануына, топырақтың жай-күйіне және аумақтың су режиміне әсер етеді.
Алайда температураның жоғарылауы келесі жылдың міндетті түрде алдыңғы жылдан жылы болатынын білдірмейді. Климат ұзақ жылдар бойы қалыптасатын үрдістермен сипатталады. Бұл ретте суық қыс, салқын маусымдар және ауа райының жыл сайынғы айтарлықтай ауытқулары сақталады.
Ауыл шаруашылығы басым өңір үшін ауаның орташа жылдық температурасымен қатар, вегетациялық кезеңдегі жылу мен жауын-шашынның таралу сипаты да ерекше маңызды.
Ауа температурасының ұзақ уақыт бойы жоғары болуы жауын-шашынның жеткіліксіздігімен қатар келген жағдайда топырақ бетінен ылғалдың булануы күшейеді. Мұндай жағдайлар әсіресе дәнді дақылдардың белсенді өсуі мен өнім қалыптастыру кезеңінде қауіпті.
Облыстың солтүстігі мен оңтүстігі әртүрлі климаттық тәуекелдерге тап болуда
Қостанай облысы солтүстіктен оңтүстікке қарай едәуір созылып жатыр. Оның аумағы орманды дала ландшафтарынан құрғақ дала мен шөлейтті аймақтарға дейінгі бірнеше табиғи-климаттық белдеуді қамтиды.
Солтүстік аудандарда ылғалдану жағдайы салыстырмалы түрде қолайлы болса, оңтүстік аумақтар, соның ішінде Арқалық қаласы, Амангелді және Жангелдин аудандары анағұрлым қуаң климатымен ерекшеленеді.
Облыстың оңтүстігіндегі жекелеген аумақтарда жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері шамамен 200–240 мм құрайды. Жазғы температураның жоғары жағдайында бұл ауыл шаруашылығы мен жайылымдардың ылғал мөлшері мен оның маусымдық таралуына тәуелділігін арттырады.
Сондықтан облыстың барлық аумағына бірдей бейімделу тәсілін қолдану жеткілікті тиімді болмайды. Температураның, жауын-шашынның, топырақ жамылғысының және сумен қамтамасыз етілу деңгейінің жергілікті ерекшеліктерін ескеру қажет.
Неліктен құрғақшылықпен қатар жауын-шашын да қауіпті?
Климаттың құбылмалылығының бір көрінісі – жауын-шашынның біркелкі түспеуі.
Жауын-шашынның жылдық жиынтық мөлшері айтарлықтай азаймаған күннің өзінде ұзақ уақыт жаңбыр жаумаған кезеңдер қарқынды жауын-шашынмен алмасуы мүмкін.
Ауыл шаруашылығы үшін бұл өсімдіктерге қажетті ылғалдың әрдайым өз уақытында түсе бермейтінін білдіреді. Ұзаққа созылған құрғақшылықтан кейін жауған нөсер жаңбыр, егер өсімдіктің дамуы үшін маңызды кезең өтіп кетсе, өнім шығынын толық өтей алмайды.
Бұдан бөлек, қарқынды жауын-шашын топырақтың шайылуына және елді мекендердің жекелеген аумақтарын су басуына әкелуі мүмкін.
Қостанай облысы үшін көктемгі су тасқындары да ерекше қауіп төндіреді. Олардың қалыптасуы бірқатар факторларға байланысты. Олардың қатарында қар жамылғысындағы су қоры, топырақтың қату тереңдігі мен ылғалдылығы, қардың еру қарқындылығы, жауын-шашын мөлшері және өзен арналарының жай-күйі бар.
Сондықтан әрбір ірі су тасқынын тек климаттың өзгеруімен байланыстыруға болмайды. Оның себептерін бағалау үшін нақты гидрометеорологиялық жағдайлар мен су жинау алаптарының ерекшеліктерін талдау қажет.
Су ресурстарының жағдайы қалай өзгеріп жатыр?
Өңірдегі маңызды су жүйелерінің бірі – Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні.
Облыс өзендерінің ағыны маусымға қарай айтарлықтай өзгеріп отырады. Жылдық су көлемінің едәуір бөлігі көктемгі су тасу кезеңінде қалыптасуы мүмкін. Ал жазғы және қысқы кезеңдерде жекелеген өзендердің су мөлшері едәуір азаяды.
Температураның жоғарылауы жағдайында су айдындары мен топырақ бетінен булану күшейеді. Сонымен қатар сумен қамтамасыз етілу деңгейі тек климатқа ғана емес, суды шаруашылық мақсатта пайдалану көлеміне, су қоймаларын пайдалану режиміне және су жинау аумақтарының жай-күйіне де байланысты.
Өңір үшін өзен ағынын реттеуге және су шаруашылығы қажеттіліктерін қамтамасыз етуге қатысатын Жоғарғы Тобыл және Қаратомар су қоймаларының маңызы зор.
Олардың жай-күйін бағалау кезінде жобалық сыйымдылықты, су қорының нақты көлемін және пайдалы сыйымдылықты ажырата білу қажет. Су аз кезеңде су деңгейінің төмендеуі су қоймасының пайдалы сыйымдылығы автоматты түрде азаяды дегенді білдірмейді.
Су ресурстарының жай-күйін объективті бағалау үшін су шығыны мен деңгейі, жауын-шашын, ауа температурасы және су тұтыну көрсеткіштері бойынша көпжылдық бақылауларға жүйелі талдау жүргізу қажет.
Климаттың өзгеруі ауыл шаруашылығына қалай әсер етеді?
Қостанай облысы – Қазақстандағы ірі астық өндіруші өңірлердің бірі. Сондықтан климаттық өзгерістер облыс экономикасына тікелей әсер етеді.
Ең үлкен қауіп ауыл шаруашылығы дақылдарының дамуы үшін шешуші кезеңдердегі құрғақшылық, аңызақ жел, топырақ ылғалының тапшылығы және температуралық жағдайлардың қолайсыз үйлесімі болып табылады.
Сонымен қатар жылынудың салдары біржақты емес. Жылы кезеңнің ұзаруы жекелеген дақылдарды өсіруге қосымша мүмкіндіктер туғызуы мүмкін. Алайда сонымен бірге ылғалдың жеткіліксіз болу қаупі де артады.
Ауыл шаруашылығының тұрақтылығы аграрлық сектор өкілдерінің топырақ өңдеу технологияларын, егіс алқаптарының құрылымын және ылғалды сақтау әдістерін уақытылы өзгерте білуіне байланысты болады.
Қандай шаралар қабылдау қажет?
Ең алдымен автоматтандырылған гидрометеорологиялық мониторингті дамыту қажет.
Температура мен жауын-шашынның өзгерісін облыс бойынша орташа көрсеткіштермен ғана емес, жекелеген аудандар бөлінісінде де бағалау маңызды. Су нысандары бойынша өзен ағынының көпжылдық көрсеткіштерін талдау, су тасқындарын болжау және су аз жылдардағы сумен қамтамасыз етілу деңгейін бағалау қажет.
Заманауи геоақпараттық технологиялар, Жерді қашықтан зондтау және гидрологиялық модельдеу құрғақшылыққа, су тасқынына және су ресурстары тапшылығына барынша осал аумақтарды анықтауға мүмкіндік береді.
Қостанай облысының климаты өзгеріп жатыр, алайда бұл өзгерістердің салдары аумақтың табиғи жағдайларына қарай әртүрлі болады.
Бір аудандар үшін құрғақшылық қаупін төмендету басты міндет болса, енді бір аумақтарда су тасқынынан қорғану деңгейін арттыру және сенімді сумен жабдықтауды қамтамасыз ету маңызды.
Сондықтан бейімделудің негізі климаттық тәуекелдерді ғылыми тұрғыдан бағалау, тұрақты мониторинг жүргізу және облыстың әрбір ауданына тән нақты шешімдер әзірлеу болуы тиіс.
Манура Аманкелдіқызы Алагуджаева,
PhD, гидролог-сарапшы.
Екатерина Григорьевна Клопова,
Қостанай облысы әкімдігінің Табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу
басқармасы басшысының орынбасары.
Иллюстрация: egemen.kz