Қазақстан Республикасындағы Әділет органдары жүйесінің цифрлық трансформациясы бүгінде мемлекеттік қызметтерді жаңғырту ғана емес, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету тәсілінің түбегейлі өзгеруі екіні сөзсіз. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің стратегиялық курсында цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект мемлекет тез, ашық әрі адамға бағдарланған мемлекеттік басқарудың жаңа сапасының негізі болуға тиіс екеніне бірнеше рет тоқталды.
Бұл жұмысты жүзеге асыру әділет органдарымен тығыз байланысты. Өйткені сол арқылы азаматтар күн сайын өздерінің заңды құқықтарын іске асырады, өз мүдделерін қорғайды және құқықтық қолдау алады.
2026 жыл Қазақстанда цифрландыру мен жасанды интеллектті дамыту жылы деп жарияланды. Мемлекет Басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Turkistan« газетіне берген сұхбатында Қазақстан цифрлық державаға айналуы тиіс екенін атап өтті. Себебі, жаңа технологиялық дәуірде өркениетті ел ретінде өмір сүруге деген көзқарас азаматтардың құқықтық ақпарат пен қызметтерге қол жеткізуін жеңілдетіп жатыр. Қазіргі заманғы цифрлық құралдарды, соның ішінде әділет саласына енгізу елдің стратегиялық бағытын анықтайды.
Қостанай облысының Әділет департаменті қазіргі таңда халыққа құқықтық қызмет көрсету сапасын түбегейлі өзгертіп жатқан заманауи цифрлық сервистерді енгізе отырып, мемлекеттік саясатты дәйекті түрде іске асыруда. Ең маңызды және сұранысқа ие шешімдердің бірі 2023 жылдың сәуірінен бастап іске қосылған «цифрлық нотариат« жүйесі болды.
Бүгінгі таңда азаматтардың сенімхаттарды, ерлі-зайыптылардың келісімдерін, неке қию туралы өтініштерді ресімдеуге, бейнебайланыс арқылы нотариаттық консультация алуға, сондай-ақ нотариустың атқарушы жазбаларын толығымен онлайн—форматта ресімдеуге жол ашып отыр.
Бұл азаматтарға жолға, кезекке және қосымша шығындарға уақыт жұмсаудың қажеті жоқ дегенді білдіреді. Барлық негізгі нотариаттық әрекеттерді ЭЦҚ мен биометриялық сәйкестендіруді қолдану арқылы толық заңды күшпен және жоғары қауіпсіздік дәрежесімен қашықтықтан жасауға болады.
Ауылдық және шалғай елді мекендердің тұрғындары үшін бұл қызмет тұрғылықты жеріне қарамастан нотариаттық қызметтерге тең қолжетімділікті қамтамасыз ете отырып, нағыз серпіліс болды.
2025 жылғы шілдеде іске қосылған және Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің АИС ОИП платформасында жұмыс істейтін «Тараптар кабинеті« цифрлық Әділет саласында маңызды құрал болды. Қостанай облысы Әділет департаментінің ғимаратында азаматтар үшін Интернет желісіне қолжетімділігі бар арнайы жұмыс орны ұйымдастырылды, ол арқылы атқарушылық іс жүргізу органдарының автоматтандырылған ақпараттық жүйесіне қолжетімділік қамтамасыз етілді.
«Тараптар кабинеті« сервисі арқылы борышкерлер мен өндіріп алушылардың Хабарламалар алуға, өздерінің атқарушылық іс жүргізу материалдарымен танысуға, сот орындаушыларына жеке бармай-ақ өтініштерді, келісімдер мен қарсылықтарды электрондық форматта жіберуге мүмкіндігі бар.
«Тараптар кабинетін« енгізу нәтижелері оның жоғары тиімділігін көрсетеді. біріншіден жеке өтініштер мен шағымдардың саны 20 пайыздан астамға қысқарды. Бұл азаматтардың цифрлық сервистерге деген сенімінің артуын және олардың практикалық қажеттілігін көрсетеді.
Сот актілерін орындау рәсімдерін оңайлатуға және ізгілендіруге бағытталған әлеуметтік бағдарланған цифрлық шешімге айналған «сот орындаушысы—роботты» енгізу ерекше назар аударуға лайық.
Жүйе атқарушылық іс жүргізу бойынша 20 айлық есептік көрсеткішке дейінгі сомаға қолданылады және Азаматтарға мәжбүрлеу шараларын қолданбай берешек мәселелерін оңайлатылған тәртіппен реттеуге қол жеткіздік.
Робот хабарламаларды SMS, eGov Mobile және банктік қосымшалар арқылы автоматты түрде жібереді, бұл міндеттемелерді онлайн форматта ерікті және уақтылы орындауға көмектеседі. Аталған тәсіл азаматтарға қаржылық және әкімшілік жүктемені азайтуға ықпал етеді, сот шешімдерін орындауға жауапкершілікпен қарауды қалыптастырады және Атқарушылық іс жүргізудің бүкіл жүйесінің тиімділігін едәуір арттырады.
Құрылған «Заң кабинеттері» халықтың құқықтық мәдениеті мен құқықтық сауаттылығын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Бүгінде Қостанай облысында ауылдық округтер мен шалғайдағы елді мекендерде орналасқан 205 құқық кабинеті жұмыс істейді.
Олар «Заң« құқықтық Деректер базасына, «Әділет« жүйесіне, eGov және e—Otinish порталдарына қол жеткізе алатын компьютерлермен жабдықталған. Кез келген тұрғын келіп, заңнаманың қажетті нормаларын өз бетінше тауып, өтініштер, өтініштер, шағымдар дайындап, консультациялық көмек ала алады. Кеңселер «үйде« құқыққа қол жеткізудің нақты нүктесіне айналды, әсіресе бұрын өзекті құқықтық ақпарат алу мүмкіндігі шектеулі болған ауыл тұрғындары үшін таптырмайтын құрал.
Әділет цифрлық экожүйесінің маңызды элементі «Әділет« платформасында «цифрлық көмекші» АИ—чат—ботын енгізуімен ерекшеленді. Жасанды интеллекттің көмегімен азаматтар тәуліктің кез келген уақытында алғашқы заңгерлік кеңес ала алады, өздерінің құқықтарын, міндеттерін және қорғаудың ықтимал құқықтық тетіктерін түсіне алады. Бұл, әсіресе, өзара іс-қимылдың цифрлық форматына үйреніп, өзінің құқықтық санасын онлайн—ортада қалыптастыруға мүмкіндік алатын жастарға қатысты. Осылайша, Қостанай облысында іске асырылып жатқан digital Justice бастамасы әділет жүйесінің технологиялық жаңаруы ғана емес, азаматтардың өмір сүру сапасын арттыруға бағытталған толыққанды әлеуметтік реформа болып отыр.
Цифрлық қызметтер қазірдің өзінде адамдарға тұрғылықты жеріне, жасына және құқықтық дайындық деңгейіне қарамастан құқықтық мәселелерді тезірек, ыңғайлы және ашық шешуге ықпал етті. Жасанды интеллект – онлайн—қызметтерді және заманауи құқықтық платформаларды енгізудің дәйекті саясаты. Мемлекет азаматтың сенімді серіктесі ретінде әрекет ететін, құқықтық көмектің қолжетімділігін, заңды мүдделерді қорғауды және билік институттарына деген сенімді нығайтуды қамтамасыз ететін жаңа құқықтық кеңістікті қалыптастырады.
Қостанай облысының Әділет департаменті цифрлық әділетті дамыту, құқықтық сананы қалыптастыру және құқық шын мәнінде барлығына жақынырақ және түсінікті болатын жағдайлар жасау жөніндегі жүйелі жұмысты жалғастырады.
Әлия Аманжулова,
Қостанай облыстық Әділет департаментінің басшысы.