Жыл сайын 18 қазанда Қазақстанда Рухани келісім күні атап өтіледі. Бұл күн елдің қоғамдық өмірінде ерекше орын алады. Өйткені ол сан алуан қоғамның тұрақты дамуы мүмкін емес құндылықтарға — бейбітшілікке, өзара құрметке, төзімділікке, мейірімділікке және диалогқа дайын болуға назар аударады. Рухани келісім күні тек діни салаға ғана қатысты емес. Оның мәні әлдеқайда кең. Бұл күн азаматтардың өзара сенім, тату көршілік пен түсіністікті сақтау жолындағы ортақ жауапкершілігін еске салады.
Бұл күннің тарихы 1992 жылдан бастау алады. 18 қазанда Алматы қаласында Дүниежүзілік рухани келісім конгресінің алғашқы сессиясы өтті. Оған түрлі діндердің өкілдері, қоғам қайраткерлері, ғалымдар және әлемнің әртүрлі мемлекеттерінен бейбіт ынтымақтастықты қолдаушылар қатысты. Сессияға қатысушылар қабылдаған манифестте 18 қазанды қақтығыстар мен текетірестерден бас тарту, татуласуға ұмтылу және мұқтаж жандарға көмек көрсету күні ретінде атап өту ұсынылды. Жас тәуелсіз Қазақстан үшін бұл бастаманың маңызы зор болды. Ол мәдени және діни айырмашылықтар адамдарды бөлмей, керісінше, өзара тану мен ынтымақтастықтың негізіне айналатын мемлекет құруға деген ұмтылысты білдірді.
Рухани келісім ұғымының өзі терең түсінуді қажет етеді. Келісім барлық адамның көзқарасы бірдей болуы, өз сенімінен бас тартуы немесе мәдени ерекшеліктердің жойылуы дегенді білдірмейді. Адамдар әлемді әртүрлі түсінуі, түрлі діни дәстүрлерді ұстануы немесе зайырлы дүниетанымды басшылыққа алуы мүмкін. Нағыз келісім адамның өзгенің өзгеше болу құқығын мойындауынан басталады. Бұл — айырмашылықты қауіп ретінде қабылдамау, күрделі мәселелерді сұхбаттасушыны кемсітпей талқылай білу, ортақ адамгершілік құндылықтарды іздеу және баршаға ортақ заң талаптарын сақтау деген сөз.
Қазақстан үшін мұндай ұстанымның маңызы ерекше. Тарихтың әр кезеңінде еліміздің аумағы халықтардың, мәдениеттер мен діни дәстүрлердің тоғысқан кеңістігі болды. Қазіргі Қазақстан қоғамы да этникалық, тілдік және конфессиялық сан алуандығымен ерекшеленеді. Сондықтан қоғамдық тұрақтылықты тек әкімшілік шешімдер арқылы қамтамасыз ету мүмкін емес. Оның негізінде адамдар арасындағы күнделікті сенім, әрбір азаматқа әділ қарым-қатынас және адамның қадір-қасиеті оның шыққан тегіне немесе діни сеніміне байланысты еместігіне деген берік түсінік болуы тиіс.
Рухани келісімнің маңызды шарттарының бірі — мемлекеттің зайырлы сипаты. Зайырлылық дінге қарсы бағытталмайды және діндар азаматтарды қоғамдық өмірден шеттетуді көздемейді. Оның мәні — азаматтардың заң алдындағы теңдігінде, ар-ождан бостандығында және мемлекеттік институттардың әртүрлі наным-сенімдерге қатысты бейтараптығында. Мұндай құқықтық орта діни бірлестіктерге қайырымдылық, адамгершілік тәрбие және әлеуметтік қолдау бағыттарында қызмет етуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар олар заң талаптарын және басқа адамдардың құқықтарын құрметтеуі тиіс. Өз кезегінде мемлекет әділ ережелерді қамтамасыз етуге, кемсітушіліктің алдын алуға және діни сезімдерді саяси немесе қоғамға зиян келтіретін мақсаттарда пайдалануға жол бермеуге міндетті.
Рухани келісім күні негізінде қалыптасқан идеялар Қазақстандағы конфессияаралық диалог тәжірибесінде одан әрі дамып келеді. Елімізде мемлекеттік органдарды, діни бірлестіктерді, ғылыми қауымдастықты және азаматтық қоғам институттарын біріктіретін қоғамдық әрі консультативтік алаңдар жұмыс істейді. Бейбітшілік пен келісімге бағытталған осы саясаттың халықаралық деңгейдегі жалғасы ретінде 2003 жылы Астанада алғаш рет өткен Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезін атауға болады. Оның негізгі мақсаттары — жалпыадамзаттық құндылықтарды іздеу, өзара құрметті нығайту және діни сезімдерді қақтығыстарды қоздыру мақсатында пайдалануға қарсы тұру. Қазақстанның тәжірибесі көрсеткендей, қайшылықтар туындағаннан кейін ғана емес, диалог тұрақты түрде жүргізілген жағдайда оның нәтижелілігі жоғары болады.
Қазіргі жағдайда Рухани келісім күнінің маңызы артып келеді. Цифрлық орта адамдар арасындағы байланысты жылдамдатқанымен, сонымен қатар шынайы емес ақпараттың, өшпенділік тілінің және арандатушылық сипаттағы материалдардың таралуын күшейтті. Контекстен жұлып алынған бір ғана пікір немесе әдейі бұрмаланған жарияланым қысқа уақыт ішінде адамдар арасындағы сенімсіздікке себеп болуы мүмкін. Діни тақырып мұндай манипуляцияларға әсіресе сезімтал. Сондықтан бүгінгі таңда рухани келісім тек адамдар арасындағы өзара сыйластықпен шектелмейді. Ол әлеуметтік желілердегі жауапты мінез-құлықты, ақпаратты тексеру қабілетін, дәлелді пікірді арандатушылықтан ажырата білуді және өшпенділік тудыратын ақпаратты таратпау жауапкершілігін де қамтиды.
Жастарға ерекше назар аудару қажет. Тыйым салудың өзі радикалды идеяларға қарсы тұрақты иммунитет қалыптастыра алмайды. Жастарға діндердің тарихы мен мәдениеті туралы білім, зайырлы мемлекет қағидаттарын түсіну, сыни ойлау дағдылары және күрделі мәселелерді құрметпен талқылау тәжірибесі қажет. Мектеп, колледж және жоғары оқу орны әр адам өз сұрағын еркін қойып, ақпарат көздерін салыстырып, басқа мәдениеттің өкілін абстрактілі «бөтен» адам ретінде емес, тең құқықты азамат әрі сұхбаттасушы ретінде қабылдауға үйренетін орта қалыптастыруы тиіс. Бұл бағыттағы жұмыста педагогтердің, ғалымдардың, мемлекеттік органдардың, діни қайраткерлердің, бұқаралық ақпарат құралдарының және отбасының бірлескен күш-жігері маңызды.
Қазақстан үшін рухани келісім — бір рет қол жеткізілген тұрақты жағдай емес, үнемі назар аударуды қажет ететін қоғамдық міндет. Оны әділдік, заңдылық, жауапты ағартушылық және ашық диалог арқылы нығайту қажет. Елдің күші айырмашылықтардың болмауында емес, азаматтардың мәдениеті мен дүниетанымындағы алуан түрлілікке қарамастан бірлікті сақтай білуінде. Сондықтан 18 қазан — маңызды бейбітшілік бастамасымен байланысты атаулы күн ғана емес, сонымен бірге бейбітшіліктің адамға деген құрметтен басталатынын, ал келісім нақты істер арқылы жүзеге асқанда ғана берік болатынын жыл сайын еске салатын күн.
Денис КАЧЕЕВ,
философия ғылымдарының кандидаты,
Челябі мемлекеттік университеті
Қостанай филиалының профессоры,
Қостанай облыстық Қоғамдық кеңесінің мүшесі.