Адамның еркін өмір сүруі, өз таңдауын жасауы, білім алуы, еңбек етуі және болашағына сеніммен қарауы – әділетті қоғамның негізгі белгілері.
Бұл мүмкіндіктердің барлығы азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының қаншалықты қорғалғанына тікелей байланысты. Сондықтан Конституцияда адам мүддесін басты орынға қою – құқықтық мемлекеттің маңызды қағидаты.
Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында да адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде айқындалған. Бұл – мемлекеттің даму бағыты азаматтардың қауіпсіздігіне, әл-ауқатына және еркін дамуына негізделуі тиіс деген сөз.
Ең алдымен, әр адамның өмір сүру құқығы, жеке басының бостандығы мен қадір-қасиетінің қорғалуы ерекше маңызға ие. Конституцияда адамның өміріне қол сұғуға болмайтыны, өлім жазасына тыйым салынатыны бекітілген. Сонымен қатар ешкімді заңсыз ұстауға, бостандығынан негізсіз айыруға немесе қадір-қасиетін қорлайтын әрекеттерге ұшыратуға жол берілмейді. Мұндай кепілдіктер әр азаматтың өзін қауіпсіз сезінуіне және заң қорғайтынына сеніммен қарауына негіз болады.
Тағы бір маңызды мәселе – заң алдындағы теңдік. Әрбір адам әлеуметтік жағдайына, ұлтына, тіліне, жынысына, діни сеніміне немесе басқа да ерекшеліктеріне қарамастан, бірдей құқықтарға ие. Бұл қағидат қоғамда әділдік орнатуға, азаматтардың мүмкіндіктерін теңестіруге және кемсітушілікке жол бермеуге бағытталған.
Қазіргі цифрлық дәуірде жеке өмірге қол сұғылмау мәселесі де өзекті. Адамның жеке және отбасылық құпиясы, хат-хабарлары, телефон арқылы сөйлесулері мен дербес деректері заңмен қорғалады. Бұл талаптар азаматтардың жеке кеңістігін сақтаумен қатар, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің де маңызды тетігі болып саналады.
Сөз бостандығы мен ақпарат алу құқығы да демократиялық қоғамның ажырамас бөлігі. Әр азамат өз пікірін еркін білдіруге, заңмен тыйым салынбаған ақпаратты алуға және таратуға құқылы. Бұл ретте цензураға жол берілмейді. Аталған нормалар бұқаралық ақпарат құралдарының еркін қызмет етуіне, қоғамдық пікірдің қалыптасуына және мемлекеттік органдар жұмысының ашықтығына ықпал етеді. Сонымен бірге сөз бостандығы басқа адамдардың құқықтары мен ар-намысына құрметпен қарау жауапкершілігін де жүктейді.
Конституция азаматтардың әлеуметтік құқықтарына да кепілдік береді. Еңбек ету және қызмет түрін таңдау, қауіпсіз еңбек жағдайында жұмыс істеу, демалу, денсаулық сақтау және білім алу – әр адамның лайықты өмір сүруіне қажетті негізгі мүмкіндіктер. Мемлекет тегін орта білім алуға кепілдік береді, ал денсаулық сақтау саласында заңда белгіленген медициналық көмектің қолжетімділігін қамтамасыз етеді.
Отбасы, ана мен бала мемлекеттің қорғауында болуы да маңызды конституциялық қағидаттардың бірі. Сонымен қатар азаматтардың тұрғын үйіне қол сұғылмауы, жеке меншігінің қорғалуы және заңда көзделген жағдайларда әлеуметтік қамсыздандырылуы олардың тұрақты әрі қауіпсіз өмір сүруіне жағдай жасайды.
Алайда құқықтардың қағаз жүзінде бекітілуі жеткіліксіз. Оларды қорғаудың нақты тетіктері болуы қажет. Осы тұрғыдан алғанда, әр адамның өз құқықтары бұзылған жағдайда сотқа жүгінуге, заң көмегін алуға және заңда көзделген тәсілдермен өзін қорғауға құқығы бар. Бұл азаматтардың мемлекетке және құқықтық жүйеге деген сенімін нығайтады.
Жаңа Конституцияның негізгі мәні – адамды мемлекеттік саясаттың өзегіне айналдыру. Өйткені елдің дамуы тек экономикалық көрсеткіштермен немесе инфрақұрылымдық жобалармен өлшенбейді. Оның басты нәтижесі – азаматтардың өмір сапасы, қауіпсіздігі, құқықтарының қорғалуы және болашаққа деген сенімі.
Сайып келгенде, Конституциядағы әрбір құқық пен бостандық – адамның күнделікті өміріндегі нақты кепілдік. Ал оны құрметтеу және сақтау – мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті. Құқықтық мәдениеті жоғары, әр азаматы өз құқығын білетін әрі өзгенің құқығын құрметтейтін қоғам ғана әділетті және тұрақты болашақ қалыптастыра алады.