«Жад, сөйлеші». Бұл сөз тіркесін алғаш рет жазушы Владимир Набоков мемуарларынан оқығаным анық есімде. Оның суреттеген бейнелерінің бірегейлігі мен тереңдігі әр әңгімесі мен романында бізді толғандырып, тебірентетін. Расында да, ол сөз өнерінің ең бақытты шеберлерінің бірі болды және болып қала береді. Мүмкін, оның жеке өмір жолы да сондай еді... Өзім үшін қымбат адам туралы естелік жазбаны жазушының осы сөзінен бастау – бұрын-соңды мұндай мақала жазу тәжірибем болмаған мені белгілі бір ізге салып, алдағы баяндауда жауапкершілік жүктейтіндей.
Он бес жыл бұрын ақпан айында Астанада қауыштық. Кібісе жыл емес еді. Әжем айтқандай, майлы да жылы боран өзге ештеңені меңземегендей. Елорда бізді суық қарсы алды. Сондықтан Орталық кеңестің отырысы тезірек аяқталып, қонақүй мейрамханасында үздік жанды құттықтауды үздіге күттік. Сол күні, айдың он бесінде Талғатбектің өміріндегі жаңа белесі – «екі бестігі» тоғысты. Біз оның мектеп пен студенттік жылдардан бергі «бестікке» жақындығын еске алып, қабілетіне деген жеңіл әзіл мен ақ көңіл қызғанышымызды жасыра алмадық.
Сол күні біз ақпанның соңғы күні оның өмірін тоқтатып, жылуын, ақылын, энергиясын суытады деп ойладық па екен? Ал содан он бес жыл өткен соң, осы арнауды жазу үшін қалам алатынымызды кім білген…
Қазір оның мерейтойы қарсаңында құттықтауға асығып жатар ма едік. Тағдыр маған осыдан бірнеше ай бұрын жетпіс жас белесіне қадам басуды бұйырыпты. Осы кезеңде, ол жоқ болған жылдар Талғатбектің асыл да көркем бейнесін еш өзгерте алмағанын анық сезінесің.
Бүгінгі жасанды интеллект мүмкіндіктері адамның бет-бейнесін түрлі жасқа жеткізіп, бейнелеп бере алады. Бірақ бұл бізге керек те емес, қажеті де жоқ. Себебі әрқайсымыздың жүрегімізде сақталған бейне – қайталанбас бақыттың өзі һәм ол біздің өміріміздің соңына дейін бірге қалады. Ондай жандар жөнінде халық «жұлдызы оңынан туған» деп айтатын. Шынында да, солай еді. Оның жұлдызының астында – өз тарихы бар берекелі өлке, туған ауыл, жылы шаңырақ пен мектеп тұрды.
Сол кезеңдегі социализм қоғамы ұлы Отанға және оның халқына деген сеніммен өмір сүрді. Ол уақыттағы қоғамдық құрылымда мектептің орны ерекше еді. Ұстаз беделі мен маңызы қоғамның негізі саналатын. Осы тұста Торғайдағы Ыбырай Алтынсарин мектебінен бастау алған тарихи өлкелік ерекшелікті, сондай-ақ қазақ әліпбиінен бастап ұлттық білімге зор үлес қосқан жерлесіміз Ахмет Байтұрсынұлының бір кездері Әулиекөл мектептерінің бірінде сабақ бергенін еске алған жөн.
Қырқыншы-елуінші жылдары Қара Қалпа ауылында аудандағы жалғыз қазақ онжылдық мектебі жұмыс істеді. Оның жанында маңайдағы ауыл оқушыларына арналған толық қамтылған интернат болды. Кейін оқушылар санының азаюына байланысты ол жетіжылдық мектепке айналды да, аудан орталығында орыс тіліндегі екі мектеппен қатар ұлттық орта мектеп ашылды.
Осы мектептердің түлектері арасынан еліміздің тәуелсіздігі бастауында тұрған тұлғалар білім мен тәрбие алды. Олар: Қазақстанның алғашқы вице-президенті Ерік Асанбаев, Қазақстанның тұңғыш көлік және коммуникациялар министрі, теміржол саласының әйгілі маманы Нығметжан Есенғарин, сондай-ақ тәуелсіз Қазақстанның алғашқы халық ағарту министрі Шайсұлтан Шаяхметов. Бұрынғы Қояндыағаш кентінде, Семиозерный мектебіндегі өрттен кейін, оқуын аяқтауға мәжбүр болған Кеңес Одағының Батыры Сұлтан Баймағамбетов те білім алған еді.
Туған жерге қызмет етуге өмірін арнаған сол буынның жарқын есімдері аудан орталығындағы Даңқ аллеясында мәңгілікке жазылған.
Талғатбектің өсіп, қалыптасу тарихына ауысқанда, оның әкесі мен анасының тағдыры мен рөліне тоқталмай өту әділетсіз болар еді. Себебі дәл осы арқылы оның қандай негізде қалыптасқанын түсінеміз.
Әкесі Қазымбектің ата-анасы мен жақындары кезінде қуғын-сүргінге ұшырап, Сібірдегі еңбек қоныстарына жіберілген. Сондықтан Қазымбек негізінен жетім бала ретінде Федоров ауданындағы мектеп-интернатта өседі. Әкесі оралғаннан кейін қабілетінің арқасында қатарластарын қуып жетіп, мектепті бітірген соң Алматы педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түседі. Ұстаздыққа деген сүйіспеншілік, жұмсақ мінез бен адалдық оның айқын қасиеттері еді.
Тұрмыстағы қиындықтардан қорықпайтын, ынталы, жігерлі Қазымбек облыстың түрлі аудандары мен Торғайдағы мектептерде еңбек етті. Ақыл-парасаты, еңбекқорлығы, кішіпейілдігі мен адалдығы оны туған-туыстары мен достары ғана емес, сол кездегі аудан басшылары арасында да құрметке бөледі. Бір кездегі беделі зор тұлға Қабидолла Тұрғымбаев Қазымбектің достыққа адалдығын ерекше бағалайтын, ал олардың азаматтық достығы екеуіне де қымбат еді. Өзім әкейді қартайған шағында көру бақытына ие болдым, бірақ әлі күнге дейін оның ойының сергектігі мен қызу қанды мінезі есімде.
Қоғамда тәуелсіздік пен демократиялық жаңашылдықтар орнаған сайын адамдардың діни сенімге бет бұруы күшейді. Көпшілік рәсімдік дәстүрлерді ұстануға талпынды. Бұл айыптау да емес. Әркім өз жолымен жүруге құқылы. Бірақ дәл осы тұста Қазымбектің жасы ұлғайған шағында екі жылын араб әліпбиін өздігінен үйренуге арнап, Құран аяттарын мағынасына терең үңіле отырып оқи бастауы таңғаларлық еді. Бұл оның ішкі рухани қажеттілігінен туған болатын.
Олардың әулетінде ерекше орын алатын Аймағамбет қажы – дінге берік, өмір бойы тақуа болып өткен тұлға. Қостанайдағы облыстық мешітке Қазақстан мүфтияты оның есімін бергені де тегін емес. Ол – Қазымбектің әкесі Жақыпбектің інісі еді. Осыдан Спановтар әулетінің руханияты мен өмір салты бастау алады.
Қазымбектің өміріндегі ең үлкен бақыты, тірегі – жұбайы Зәкен. Ол өмірін сегіз балаға, Қазымбектің ата-анасына және туған-туыстарына арнаған ардақты ана. «Батыр ана» атағын алып, «Алтын белгі» мемлекеттік наградасымен марапатталды. Олардың үйі әрқашан ашық, қонақ дегенде шайы мен самаурыны, дастархан, төсек-орын бәрі әзір тұратын.
Талғатбек алты жасында мектеп табалдырығын аттап, он алты жасында оны оп-оңай бітіріп шықты. Сол жетпісінші жылдары Мәскеу мен Ленинград жоғары оқу орындарына түсуді қалаған талапкерлер Алматыдағы институттардың бірінде емтихан тапсыратын еді. Нәтижесіне қарай конкурс арқылы қалаған мамандығына түсетін.
Сол жылы тұңғыш ұлын астанаға Қазымбектің өзі алып барды. Ұлы Ресейдің алғашқы техникалық университеті саналатын, беделді Ленинград теміржол транспорты инженерлік институтына оқу орнына түсіп, әкенің мерейін аспанға асырды.
Әсем қалада өткен бес жыл жас жігіттің білімін, мәдениетін, дүниетанымын қалыптастырды. Университеттің профессорлары, қаланың сәулеті, арналар, кітапханалар мен мұражайлар, ақ түндер – бәрі Талғатбектің тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етті. Жиырма бір жасында оқуын үздік тәмамдап, қызыл диплом алды.
Мен үшін болашақ мамандық бала күннен анық болса, Талғатбектің таңдауы әрдайым құпия болып қалды, ол бұл туралы көп айтпайтын.
Теміржол өңір үшін ерекше маңызға ие. Екінші бесжылдық құжаттарында (1930 жылдар) Ақмола-Атбасар-Есильзерное-Тобыл-Қарталы-Магнитогорск теміржолы салынатыны көрсетілгенімен, Семизерный арқылы өтуі іске аспай қалған. 830 шақырымдық бұл магистраль өнеркәсіптік өңірлерді Оңтүстік Оралмен байланыстырады. Оның маңызы әлі күнге дейін толық бағаланбай келеді.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Украинадағы көмір шахталары басып алынған кезде, осы магистраль Магниткаға Қарағанды көмірін жеткізетін негізгі артерияға айналды. Бұл броньды болат пен қару-жарақ өндірісі үшін шешуші рөл атқарды.
Теміржолмен бірге даламызға жаңа мамандықтар келді. Ұрпақтардың кәсіби өсуі жол құрылысынан бастап, жол күтімі, вагон шаруашылығы, паровоз көмекшілігі сияқты сатылар арқылы жүрді.
Талғатбек оқыған кеңестік салалық жоғары білім жүйесі өндірісте міндетті үш жылдық тәжірибені талап ететін. 1977 жылы Қостанай бөлімшесінде бос орын болмағандықтан, ол Ақтөбе бөлімшесіне жіберілді. Сол жерде өндірістік жол шебері, бас инженер, жалақы жөніндегі аға инженер қызметтерін атқарып, тәжірибе жинады.
Дәл осы жерде әріптесінің туған күнінде Фаузиямен танысты. Бұл тағдырдың жазуы еді.
Фаузия Камелқызы үлкен еңбекқор отбасында өсті. Әкесінен ерте айырылса да, дәрігер болу арманынан таймады. Қостанайда педиатр болып, өмірін балаларды емдеуге арнады. Кәсібилік, сезімталдық, тәртіп – оның басты қасиеттері.
Спановтар әулетіндегі дәстүр бойынша, Қазымбек жас отбасының тұңғышы Қостанай жерінде дүниеге келуін қалады. 1980 жылдың көктемінде Талғатбек жаңадан құрылған Ново-Урицк жол дистанциясында жұмысын бастады. Сол жылы Семизерный ауылында ұлы Әсет дүниеге келді.
Кейін ол №266 жол машина станциясында және Қостанай жол дистанциясында еңбек етті. Жас, сауатты басшы ретінде оның қабілетін бөлімше басшылығы да, кәсіподақ жетекшілері де аңғара білді.
32 жасында ол аудандық кәсіподақ төрағасының орынбасары болып сайланды. Бұл өміріндегі жаңа белес еді. Адалдық, адамдарға деген қамқорлық және жауапкершілік оған ұжым ішінде зор құрмет әкелді.
1999 жылдың қыркүйегінде Талғатбек Қостанай облыстық теміржолшылар кәсіподағы комитетінің төрағасы болып сайланды. Кәсіподақ пен әкімшілік арасындағы қатынаста ұжымдық келісім басты орын алатын. Талғатбек жұмысшылар мүддесін қорғауда конструктивті диалог орната білді, екі тарапқа да талап қоя отырып, ақылға қонымды келісімдерге қол жеткізді.
Жұмыс орындарындағы уақыт өлшеу жүйесі, қатал климаттағы еңбек үшін төлемдер, Сарыкөл станциясындағы су жүйесін күрделі жөндеу – оның еңбегінің айқын мысалдары. Ол Қазақстан кәсіподақтар федерациясының «Кәсіподақтарға сіңірген еңбегі үшін» белгісімен, ал 2004 жылы саланың ең жоғары марапаты – «Құрметті теміржолшы» атағымен марапатталды.
Талғатбек пен Фаузияның ең үлкен мақтанышы – ұлдары: Әсет, Асқар, Абзал, Азамат. Төртеуі де білімді болып өсіп, отбасыларын құрып, кәсіби тұрғыда орнықты.
Ата-ананың өнегесін жалғастырып, әрқайсының отбасында үш-төрт баладан бар. Бүгінде Фаузия Камелқызы он үш немере сүйіп отыр. Ұлдары шаңырақтың төрт берік тірегі секілді.
Өмір заңдылығы – жақын деген адамыңның да жүзін топырақ жабатын сәт келеді. Сол сәтте олар бізге мәңгілік сұрақтарды қайта ашып беретіндей: жадта қалатын із, істеген іс, мінез бен рухтың күші туралы.
Алдағы еске алу күндерінде Талғатбектің бейнесіне қайта-қайта оралғанда, оның өмірі бізге қандай жарық, ізгі әрі өнегелі мысал қалдырғанын түсінесің. Қартаюды ешкім қаламайды, бірақ ұзақ өмір сүрудің жалғыз жолы сол. Сондықтан біз өмірді Фаузиямен бірге, Талғатбек туралы жарқын естелікпен.жалғастырамыз.
Е.ТЕМІРБАЕВ,
теміржол саласының ардагері