Бүгінде адам құқықтарын қорғау жеке басына қол сұғылмаушылық, еңбек қатынастары немесе білім мен медициналық көмекке қол жеткізу мәселелерімен ғана шектелмейді. Цифрлық кеңістіктегі қауіпсіздік те барған сайын маңызды бола түсуде. Адамдар күн сайын интернет арқылы сауда жасайды, банктік қосымшаларды пайдаланады, мемлекеттік қызметтерді алады және жеке ақпараттарымен алмасады. Осындай жағдайда конституциялық кепілдіктердің практикалық маңызы арта түседі. Олар адамның құқықтары мен бостандықтарын күнделікті өмірде ғана емес, цифрлық ортада да қорғауды қамтамасыз етуге тиіс.
Қазақстан Республикасының Конституциясы адамды, оның өмірін, құқықтары мен бостандықтарын мемлекеттің ең қымбат қазынасы ретінде бекітеді. Адамның құқықтары мен бостандықтары оған туғаннан тиесілі, олар ажырамас болып табылады және қолданыстағы құқықтың мазмұны мен қолданылуын айқындайды. Бұл қағидаттардың негізінде адамның қадір-қасиетін және жеке өмірін қорғау, жеке басына қол сұғылмаушылық, еңбек ету, білім алу, денсаулығын сақтау және заң көмегін алу құқықтары сияқты нақты кепілдіктер жатыр. Технологиялар дамыған сайын дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден және пайдаланудан қорғау мәселесі де өзекті бола түсуде.
Бұл мәселенің бүгінгі күні қаншалықты маңызды екені 14 қазанда «IQostanai» смарт-орталығында өткен Cyber Security Conference облыстық конференциясында талқыланды. Іс-шараны Qostanai Hub ұйымдастырды. Кездесуге қатысқан мамандар интернет-алаяқтықтың жаңа тәсілдерін, жеке ақпаратты қорғау жолдарын және киберқылмысқа қарсы іс-қимыл шараларын қарастырды. Талқылау цифрлық қауіпсіздіктің азаматтардың мүліктік мүдделерін, жеке өмірі мен дербес деректерін қорғаумен тікелей байланысты екенін көрсетті.
Сенімді теріс пайдаланатын алаяқтар
Кездесудің негізгі тақырыптарының бірі интернет-алаяқтыққа қарсы күрес болды. Қостанай облысы Полиция департаментінің киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасының бастығы Олжас Мағыпаров кең таралған алаяқтық тәсілдері мен сақтық шаралары туралы айтып берді.
Қаскөйлер өз әдістерін үнемі жетілдіріп, танымал сауда алаңдарын, телефон байланысын және азаматтардың сенімін пайдаланады. Атап айтқанда, интернет арқылы тауар сатып алу кезінде алаяқтық жасау фактілері жиі кездеседі. Қылмыскерлер жоқ тауарларды сатылымға шығарып, жалған дүкендер ашып, сатып алушылардан алдын ала төлем талап етеді.
Соңғы уақытта өңірде қысқы автокөлік шиналарын сатып алуға байланысты алаяқтық жағдайлары жиілеген.
«Соңғы екі аптада қысқы шиналарды төмен бағамен сатып алмақ болған азаматтардың зардап шеккені туралы алтыдан астам факт тіркелді», – деді Олжас Мағыпаров.
Мұндай жағдайлар интернеттегі ұсыныстарға мұқият қараудың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Бағаның күмәнді түрде төмен болуы, алдын ала төлемді шұғыл талап ету және сатушы туралы сенімді ақпараттың болмауы сақтыққа шақыруы керек. Сатып алмас бұрын сатушының деректерін тексеріп, пікірлермен танысып, мүмкіндігінше қауіпсіз төлем тәсілдерін пайдаланған жөн.
Телефон арқылы жасалатын алаяқтық та елеулі қауіп төндіреді. Қаскөйлер азаматтардың жеке деректерін, банк реквизиттерін және растау кодтарын иемдену үшін өздерін банк, медициналық мекеме немесе мемлекеттік орган қызметкерлері ретінде таныстыруы мүмкін. Сенімді көріну үшін олар телефон нөмірін қолдан өзгертіп, қоңырауды ресми нөмірден түскендей етіп көрсетеді.
50 мыңнан астам күмәнді қоңыраудың жолы кесілді
Осындай қылмыстарға қарсы іс-қимыл жүргізу үшін құқық қорғау органдары байланыс операторларымен және бейінді ведомстволармен бірлесіп жұмыс істейді. Олжас Мағыпаровтың мәліметінше, жыл басынан бері Қостанай облысында қазақстандық байланыс операторларының нөмірлерін бүркемелеп қоңырау шалуға пайдаланылған екі SIM-бокс құрылғысы анықталған.
Бұдан бөлек, өңірде «Қазақтелеком» АҚ-мен бірлесіп колл-орталықтардың жұмысы ұйымдастырылған. Олардың қызметкерлері күмәнді қоңырауларды анықтап, алаяқтардың ықтимал құрбандармен байланысқа түсуіне жол бермеу үшін тиісті шаралар қабылдайды.
«Жыл басынан бері Қостанай облысында осындай 50 мыңнан астам қоңыраудың жолы кесілді», – деп хабарлады полиция өкілі.
Сонымен қатар алаяқтардың ықпалына түсіп, ақшасын аудару үшін банкке баруға дайындалып жатқан азаматтарға қатысты жедел әрекет ету тетігі қолданылады. Құқық қорғау органдарының, Ішкі істер министрлігінің және байланыс операторының өзара іс-қимылы ықтимал жәбірленушілерді дер кезінде анықтауға және олардың жинаған қаражатын ұрлаудың алдын алуға мүмкіндік береді.
Алайда техникалық шаралардың өзі жеткіліксіз. Ең заманауи қорғаныс жүйелері де адам құпия мәліметтерін өз еркімен берсе немесе белгісіз адамның нұсқауларын орындаса, алаяқтықтың алдын ала алмауы мүмкін. Сондықтан киберқылмысқа қарсы күрестегі маңызды бағыттардың бірі – халықтың цифрлық сауаттылығын арттыру.
Дербес деректер – жеке өмірге қол сұғылмаушылықтың бір бөлігі
Цифрлық қызметтердің аясы кеңейген сайын ақпаратты қорғау мәселесі де өзекті бола түсуде. Телефон нөмірлері, мекенжайлар, банк деректемелері, сатып алулар туралы мәліметтер және басқа да ақпараттар алаяқтардың азаматтардың қаражатына қол жеткізуіне немесе олардың атынан заңсыз әрекеттер жасауына пайдаланылуы мүмкін.
Конференцияда Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі Ақпараттық қауіпсіздік комитетінің киберқауіпсіздікті дамыту басқармасының бас сарапшысы Айдын Темірбеков дербес деректермен тиісінше жұмыс істемеу үшін жауапкершілікті одан әрі күшейту жоспарлары туралы хабарлады. Атап айтқанда, деректердің таралып кетуіне байланысты айыппұлдарды 5 000 АЕК-ке дейін ұлғайту мүмкіндігі қарастырылып жатқаны айтылды.
Сонымен бірге мамандар ақпараттың таралуына көбіне цифрлық гигиенаның негізгі қағидаларын сақтамау себеп болатынына назар аударады. Қарапайым құпиясөздерді пайдалану, күмәнді сілтемелерге өту, растау кодтарын бөгде адамдарға беру және өзі туралы артық мәлімет жариялау қосымша қауіп тудыруы мүмкін.
Дербес деректерді қорғау – ақпаратпен жұмыс істейтін ұйымдардың ғана техникалық міндеті емес. Бұл адамның жеке өміріне қол сұғылмаушылық және жеке ақпаратын қорғау құқығымен тікелей байланысты. Сондықтан конституциялық кепілдіктер ақпаратпен жұмыс істейтін ұйымдардың да, азаматтардың өздерінің де жауапкершілігімен нығайтылуы тиіс.
Жасанды интеллект: жаңа мүмкіндіктер мен жаңа қауіптер
Cyber Security Conference конференциясына қатысушылар жасанды интеллекттің дамуына да ерекше назар аударды. Заманауи технологиялар түпнұсқадан ажырату қиын болатын жалған суреттер, бейнежазбалар мен дауыс хабарламаларын жасауға мүмкіндік береді. Мұндай материалдар адамдарды жаңылыстыру, ақша бопсалау және жалған ақпарат тарату үшін пайдаланылуы мүмкін.
Қостанай облысы әкімдігінің ақпараттандыру, мемлекеттік қызметтер көрсету және архивтер басқармасының басшысы Азамат Қашиев кибершабуылдар, зиянды бағдарламалар, әлеуметтік инженерия және ақпараттың таралып кетуі ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету кезінде тұрақты назар аударуды қажет ететінін атап өтті. Жасанды интеллекттің дамуы да қаскөйлерге жаңа мүмкіндіктер беріп отыр. Сондықтан ақпаратты қорғау тәсілдерін уақыт талабына сай жетілдіру қажет.
Цифрлық ортада белгісіз адамдардың қысымымен асығыс шешім қабылдамау аса маңызды. Егер әңгімелесуші ақшаны шұғыл аударуды талап етсе, шотта күмәнді операциялар бар екенін хабарласа немесе SMS арқылы келген кодты сұраса, әңгімені тоқтатып, ақпаратты өз бетінше тексеру қажет. Банк немесе мемлекеттік орган атынан қоңырау шалынса, байланысты үзіп, ұйымға ресми нөмірі арқылы хабарласқан дұрыс.
Мамандар бөгде адамдарға банк картасының деректерін бермеуге, күмәнді сілтемелерге өтпеуге, күрделі құпиясөздерді пайдалануға және тиімді сатып алу немесе инвестиция жасау деген желеумен бейтаныс адамдарға ақша аудармауға кеңес береді. Күмән тудыратын кез келген ақпаратты сенімді дереккөздер арқылы қайта тексеру қажет.
Конституциялық құқықтар күнделікті өмірде жүзеге асуы тиіс
Cyber Security Conference облыстық конференциясы тәжірибе алмасуға және цифрлық қауіпсіздіктің өзекті мәселелерін талқылауға арналған алаңға айналды. Мұндай іс-шаралар қоғамның назарын жаңа қауіптерге аударып, адам құқықтарын қорғау мемлекет, құқық қорғау органдары, ұйымдар мен азаматтардың бірлескен күш-жігерін қажет ететінін көрсетеді.
Конституциялық нормалар адам өз құқықтарын біліп, олар бұзылған жағдайда қалай әрекет ету керектігін түсінген кезде нақты мәнге ие болады. Бұл тек алаяқтықтан қорғануға ғана емес, еңбек қатынастарына, мемлекеттік қызметтерге қол жеткізуге, заң көмегін алуға және жеке ақпаратты сақтауға да қатысты.
Цифрландыру жағдайында адамның құқықтары мен қадір-қасиетін құрметтеу құқықтық кепілдіктердің болуымен ғана шектелмейді. Оларды тиімді жүзеге асыруға қажетті жағдайлар да жасалуы керек. Азаматтар сенімді ақпаратқа қол жеткізіп, қауіпсіздіктің негізгі қағидаларын түсініп, көмек алу үшін қайда жүгіну керектігін білуі қажет.
Адамды, оның құқықтары мен қадір-қасиетін қорғау күнделікті өмірдегі қарапайым әрекеттерден басталады. Жеке деректерге мұқият қарау, алаяқтықты ажырата білу және өз мүдделерін қорғаудың заңды жолдарын пайдалану – соның бір бөлігі. Осылайша, конституциялық құндылықтар өмірдің нақты бөлігіне айналып, қауіпсіз цифрлық кеңістікті қалыптастыруға және қоғамның құқықтық институттарға деген сенімін нығайтуға ықпал етеді.
Сурет: baq.kz