Қазақ тілінде «орынбасар сөздер» деп аталатын есімдіктердің атқарар қызметі зор. Олар зат есім, сын есім, сан есімдерің орнына қолданылып, соларды нұсқап, меңзеп, сілтеп көрсетеді. Жіктеу, сұрау, жалпылау, өздік, сілтеу, белгісіздік, болымсыздық деп жеті түрге бөлінетінін де бәріміз білетін болармыз. Бірақ соларды жазу мен айтуда көптеген қателікке жол беріп жүрміз. Бүгін «ТүзеТілді» айдарында жиі кездесетін бірнеше […]

«Қостанай таңы» газетінің төл жобасы – «ТүзеТілді» айдарының кезекті сериясы жарық көрді. Оны You Tube желісіндегі арнамыздан көруге болады.

«Әннің де естісі бар, есері бар…». Мұны әуеннен, нотадан мін теру үшін айтып отырғанымыз жоқ. Ел құлағына сіңісті болып қалған кейбір әндердегі шалағайлау мәтіндерді сөз еткіміз келеді.

«Қостанай таңы» газетінің төл жобасы – «ТүзеТілді» айдары You Tube арнасында жарияланып жатыр. Екінші шығарылымда қазақ тіліндегі ағат айтылып, қате жазылып жүрген сөздер мен тіркестер талқыланды.

«Қазақтың тілі бай» дегенді үнемі айтамыз. Бірақ өзіміз күнделікті айтып-жазып жүрген кейбір сөздің түп-төркінін біле бермейтін сияқтымыз. Онымыз көп сөзді орынсыз, ретсіз қолданған кезде байқалып қалады. Бұдан бөлек, жалпы, кез келген сөздің этимологиялық мәнін жадымызда тұта жүрген артық емес. Оның пайдасы болмаса, зияны жоқ. Бүгін «ТүзеТілді»  айдарында бірнеше сөздің бастапқы мағыналарына үңіліп көрелік.

 Қазақ тілінде екі түрлі қолданылып жүрген сөздер мен тіркестер көп. Әркім өзіне қолайлы нұсқаны дұрыс санап, қолынан келгенше қорғап жатады. Бірі қисынға салса, енді бірі басқалардың да солай сөйлеп-жазып жүргенін алға тартады. Ал біз қазақ тілі заңдылықтарына, ғалымдардың зерттеу еңбектеріне сүйенгенді жөн санап отырмыз. Олай болса, бірнеше мысал келтіріп көрейік.

Орыс тілінің ыңғайына жығылып сөз құрау дерті асқынып тұр. Сөзді тәржімаламас бұрын оның қазақы баламасын іздеп көруге мән бермейміз. Көбіне, мағынасы келсін-келмесін, сөзбе-сөз аударма жасап, тіліміздің сәнін құртамыз. Енді бірде орыс тіліндегі сөзжасамдарды сол күйінде қолданысымызға енгізіп алатын болдық. Бүгін «ТүзеТілді» айдарында тағы да калька мәселесіне айналып соғып отырмыз.   

 «ТүзеТілді» айдарының тырнақалды шығарылымы калька сөздерге арналған еді. Қазақ тіліндегі асқынған осы мәселеге қайта айналып соғып отырмыз. Бұл жолы да өзге тілден, әсіресе, орысшадан сөзбе-сөз аударылған, қазақ тілі нормасына сәйкес келмейтін, бірақ қолданысқа еніп кеткен тіркестерді мысал етпекпіз.

Аударма – аса күрделі сала. Оған жауапкершілікпен, ұқып, тиянақпен қарау керек. Тәржіма ісінде ұсақ қате деген болмайды. Ағат аударма нормаға айналып кетпеуі шарт. Кейде халықаралық терминдерді сыпырмай аудара берудің де қажеті жоқ. Бүгін «ТүзеТілді» айдарында сын садағына іліккен қате аудармалар туралы сөз қозғамақпыз.

Шылау дегеніміз – толық лексикалық мағынасы жоқ, сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыстыратын, сөзге қосымша мән үстейтін көмекші сөздер. Бірақ осы шылауларды қалыптасқан заңдылығына сай қолданып жүрміз бе? Қандай ағаттықтарға жиі ұрынамыз? «ТүзеТілді» айдарының бүгінгі шығарылымында шылау сөздерге қатысты жиі кездесетін қателіктерді жиып-термекпіз.             «Тек қана». Қазақ тілінде шектік мәндегі демеулік “тек” және “қана/ғана” шылауларының бір […]