Климаттың өзгеруі және су ресурстарына түсетін жүктеменің артуы жағдайында су шаруашылығы жүйелерін тиімді басқарудың маңызы ерекше артып отыр. Су ресурстары шектеулі өңірлердің қатарына жататын Қостанай облысы халықтың, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің қажеттіліктерін қамтамасыз ететін су инфрақұрылымының тұрақты жұмыс істеу моделін көрсетіп отыр.
Су әрқашан стратегиялық ресурс болып келген және солай болып қала береді. Өңірлердің тұрақты дамуы тікелей осы ресурсқа байланысты. Су ресурстары тапшылығын сезінетін Қостанай облысы үшін суды ұтымды пайдалану және сенімді сумен жабдықтау мәселелері ерекше маңызға ие. Сондықтан өткен ғасырдың ортасында қабылданған шешімдер бүгінгі күні өңірдің тұрақты дамуын қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. 1959–1971 жылдары Тобыл өзенінде су қоймалары каскады құрылып, ол өзеннің табиғи режимін өзгертіп қана қоймай, бүкіл өңірді сумен қамтамасыз етудің сенімді негізіне айналды.
Қазіргі таңда Тобыл өзенінің ағыны толықтай су қоймалары жүйесі арқылы реттеледі. «ҚазСуШар» РМК Қостанай филиалының балансында Тобыл және Аят өзендерінде орналасқан алты су қоймасы бар, олар бірыңғай каскадты құрайды (1-сурет). Бұл жүйе су ағынын реттеуді, халықты, өнеркәсіпті және ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын сумен қамтамасыз етуді, сондай-ақ Ресей Федерациясына санитарлық су жіберу бойынша халықаралық міндеттемелерді орындауды қамтамасыз етеді.
Жыл сайын шамамен 70 су пайдаланушы су қоймаларынан су алады, бұл экономиканың тұрақты жұмысын және халықтың тіршілігін қамтамасыз етеді. Бұл көрсеткіштердің артында су шаруашылығы қызметкерлерінің күнделікті еңбегі жатыр — учаске бастықтары, инженерлер, электрмонтерлер, машинистер, слесарь-жөндеушілер, жүргізушілер, тракторшылар, гидротехникалық құрылыстарды бақылаушылар мен күзетшілер тәулік бойы нысандардың сенімді әрі қауіпсіз жұмысын қамтамасыз етеді.
Әр қызметкер өз міндетін атқарады: гидротехникалық құрылыстардың жағдайын бақылаудан бастап жөндеу жұмыстарына, техниканы пайдалануға және нысандарды күзетуге дейін. Су қоймаларының шалғай орналасуы мен күрделі табиғи жағдайлар бұл жұмыстан жоғары жауапкершілік пен кәсібилікті талап етеді.
Ұжымдардың үйлесімді жұмысы мен буындар сабақтастығы өңірдің су шаруашылығы жүйесінің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Көбіне көзге көрінбейтін осы адамдардың еңбегінің арқасында облыстың су қауіпсіздігі сақталып, ауыл шаруашылығының, өнеркәсіптің және елді мекендердің дамуына жағдай жасалады.
Жүйенің негізгі элементтері – көпжылдық реттеу нысандарына жататын Жоғарғы Тобыл және Қаратомар су қоймалары. 2026 жылдың маусым айындағы жағдай бойынша олардың жиынтық көлемі 1402,6 млн м³ жобалық сыйымдылық кезінде 1147,96 млн м³ құрайды, бұл шамамен 81% толу деңгейіне сәйкес келеді. Бос сыйымдылықтың болуы тасқын суларды тиімді басқаруға және су басу қаупін төмендетугежол ашады.
Қосымша су қоймалары — Желқуар, Қызыл-Жар, Сергеев және Амангелді су қоймалары — маусымдық реттеу режимінде жұмыс істеп, транзиттік су жіберуді қамтамасыз етеді. Мұндай құрылым су ресурстарының өзгерістеріне икемді түрде әрекет етуге және өңір қажеттілігіне қарай оларды қайта бөлуге мүмкіндік береді.
Қостанай облысының су шаруашылығы нысандарының ішінде 1926 жылы салынған «Албарбөгет» бөгеті ерекше орын алады. Бұл нысан Жангелдин ауданында, Торғай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 50 шақырым жерде орналасқан және өңірлік су ресурстарын басқару жүйесінің бір бөлігі болып табылады.
«Албарбөгет» нысанының негізгі мақсаты — көктемгі тасқын суларды топырақты бір реттік ылғалдандыру үшін пайдалану. Бұл Жангелдин ауданындағы мал шаруашылығы үшін жемшөп базасын айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік береді. Су ұстау алаңы толғаннан кейін артық су табиғи арналар арқылы өзенге жіберіледі. Қоршау және қорғаныс дамбаларының жалпы ұзындығы шамамен 17 шақырымды, ал су басу аумағы 1630 гектарды құрайды. Нысанды күтіп ұстау мен қызмет көрсету «ҚазСуШар» РМК Қостанай филиалының қаражаты есебінен жүзеге асырылады.
Филиал қызметінде су ресурстарын ұтымды пайдалану және экологиялық қауіпсіздік мәселелеріне ерекше көңіл бөлінеді. Су қоймаларының режимін бақылау, ағынды уақытылы реттеу және судың жоғалуын болдырмау қоршаған ортаға теріс әсерді азайтып, су ресурстарын тұрақты пайдалануды қамтамасыз етеді.
Жалпы алғанда, талдау көрсеткендей, өңірдегі су шаруашылығы жағдайы тұрақты, ал гидротехникалық құрылыстар қалыпты режимде жұмыс істеп тұр. Сонымен қатар, климаттың өзгеруі мен су тұтынудың артуы жағдайында инфрақұрылымды жаңғырту, заманауи технологиялар мен цифрлық шешімдерді енгізу, басқару процестерін автоматтандыру деңгейін арттыру қажеттілігі өсуде.
Осылайша, су ресурстарын тиімді басқару ауыл шаруашылығы өнімділігін арттырудың, су қауіпсіздігін қамтамасыз етудің және елдің тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуының маңызды шарты болып табылады. Су шаруашылығы саласын дамыту, кадрлық әлеуетті нығайту және инновациялық тәсілдерді енгізу болашақ ұрпақ үшін су ресурстарын сақтай отырып, сенімді сумен жабдықтауды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Сәкен ҚОҚЫШЕВ,
«ҚазСуШар» ШЖҚ РМК
Қостанай филиалының
директорының м.а.