Қостанай облысының Бас мемлекеттік еңбек инспекторы Талант Талғатұлы Ермановтың Еңбек күніне арналған сұхбаты.
— Талант Талғатұлы, Еңбек күні — ең алдымен еңбек адамына арналған мереке. Сіздің ойыңызша, бұл мерекенің бүгінгі қоғамдағы маңызы қандай?
— Еңбек күні — адал әрі жасампаз еңбектің құндылығын тағы бір мәрте атап өтіп, күнделікті еңбегімен еліміздің және өңіріміздің дамуына үлес қосып жүрген түрлі мамандық иелеріне құрмет көрсетуге мүмкіндік беретін ерекше күн.
Экономиканың кез келген саласының, әрбір кәсіпорын мен мекеменің негізінде ең алдымен адам еңбегі тұр. Сондықтан лайықты еңбек жағдайларын жасау, жұмыскерге құрметпен қарау, жалақыны уақтылы төлеу және еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету әрдайым басты басымдықтардың бірі болуы тиіс.
Еңбек — адамның және оның отбасының әл-ауқатының ғана емес, сонымен қатар экономикалық тұрақтылықтың, кәсіби дамудың және әлеуметтік жауапкершіліктің негізі.
— Қазіргі жағдайда мемлекеттік еңбек инспекциясының негізгі міндеті қандай?
— Біздің негізгі міндетіміз — жұмыскерлердің еңбек құқықтарының және Қазақстан Республикасы еңбек заңнамасы талаптарының сақталуын қамтамасыз ету.
Мемлекеттік еңбек инспекторының жұмысы тек тексеру жүргізумен немесе әкімшілік жауапкершілікке тартумен шектелмейді. Құқық бұзушылықтардың алдын алу, жұмыс берушілер мен жұмыскерлерге заңнама талаптарын түсіндіру және профилактикалық жұмыс жүргізу де аса маңызды.
Біз үшін еңбек қатынастарының бастапқы кезеңнен заң аясында құрылуы маңызды: еңбек шарты тиісті түрде ресімделуі, жалақы уақтылы әрі толық көлемде төленуі, еңбек және демалыс режимі сақталуы, ал жұмыс орны еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау талаптарына сәйкес келуі тиіс.
— Қостанай облысының тұрғындары Департаментке көбіне қандай мәселелермен жүгінеді?
— Өтініштер еңбек қатынастарының әртүрлі мәселелеріне қатысты түседі. Олардың қатарында жалақы төлеу, еңбек шартын тоқтату, еңбек демалысын беру, жұмыс уақытының режимі, уақытша еңбекке жарамсыздық кезеңіне ақы төлеу, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау мәселелері бар.
2026 жылдың сегіз айында Департаментке еңбек қатынастары мәселелері бойынша 1 575 өтініш келіп түсті.
Әрбір өтініш мемлекеттік органның құзыреті шегінде объективті және жан-жақты қарауды талап етеді. Заңнамада көзделген негіздер болған кезде тиісті мемлекеттік бақылау шаралары қабылданады.
— Ағымдағы жылы Департамент жұмысының қандай нәтижелерін атап өтуге болады?
— 2026 жылдың сегіз айында мемлекеттік еңбек инспекторлары 182 тексеру жүргізді. Бақылау іс-шараларының қорытындысы бойынша жұмыс берушілерге анықталған бұзушылықтарды жою туралы 123 нұсқама берілді.
Салынған әкімшілік айыппұлдардың жалпы сомасы шамамен 16 миллион теңгені құрады.
Дегенмен біз үшін негізгі көрсеткіш тексерулер мен айыппұлдардың саны емес. Ең бастысы — жұмыскерлердің бұзылған құқықтарының іс жүзінде қалпына келтірілуі және еңбек заңнамасын бұзуға алып келген себептердің жойылуы.
— Өндірістік жарақаттану ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Облыстағы жағдай қандай?
— Еңбек қауіпсіздігі мәселесі шынында да өзекті болып отыр.
2026 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша Қостанай облысында еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғалар салдарынан 84 адам зардап шекті, оның ішінде 14 адам қайтыс болды.
Жазатайым оқиғалардың елеулі бөлігі биіктіктен құлаумен байланысты. Олардың үлесі 30,1 пайызды құрайды. Сондай-ақ қозғалатын және айналатын заттар мен механизмдердің әсерінен орын алған оқиғалар бар.
Облыста өндірістік жарақаттану қаупі жоғары салалар қатарына тау-кен және металлургия өнеркәсібі, ауыл шаруашылығы және автомобиль көлігі жатады.
Осы көрсеткіштердің әрқайсысының артында нақты адамның өмірі мен денсаулығы тұр. Сондықтан еңбекті қорғау мәселелеріне формалды түрде қарауға жол берілмеуі тиіс.
— Өндірістік жарақаттануды азайту үшін жұмыс берушілер қандай шаралар қабылдауы қажет?
— Қауіпсіздік өндірістік процесті ұйымдастырудың ажырамас бөлігі болуы керек.
Жұмыс беруші кәсіби тәуекелдерді уақтылы анықтауға, жұмыскерлерді жеке және ұжымдық қорғану құралдарымен қамтамасыз етуге, оқыту мен нұсқама жүргізуге, жабдықтардың техникалық жай-күйін бақылауға және қажетті білімі мен даярлығы жоқ жұмыскерлерді жұмысқа жібермеуге міндетті.
Нұсқаулықтардың тек қағаз жүзінде болуы жеткіліксіз. Қауіпсіздік талаптары ұйым басшысынан бастап нақты жұмыскерге дейін өндірістік процестің барлық қатысушылары тарапынан күнделікті орындалуы тиіс.
Сонымен бірге жұмыскердің өзі де қауіпсіздік талаптарын сақтауға, берілген қорғану құралдарын пайдалануға және өмірге немесе денсаулыққа қауіп төндіретін жағдай туралы дереу хабарлауға міндетті.
Қауіпсіз еңбек — жұмыс беруші мен жұмыскердің ортақ жауапкершілігі.
— Еңбек қатынастарының ашықтығын қамтамасыз ету үшін қандай заманауи тетіктер қолданылуда?
— Қазіргі кезде еңбек қатынастарын цифрландыру, оның ішінде Еңбек шарттарын есепке алудың бірыңғай жүйесінде мәліметтерді жүргізу маңызды құралдардың біріне айналды.
Электрондық есеп еңбек қатынастарын заңдастыруға, жұмыскерлердің құқықтарын қорғауға және жұмыспен қамту туралы объективті мәліметтер қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Департамент ақпараттық жүйелердегі сәйкессіздіктерді анықтау және жою, сондай-ақ жұмыс берушілерге еңбек шарттарының жасалуы, өзгертілуі және тоқтатылуы туралы мәліметтерді уақтылы әрі дұрыс енгізу қажеттігін түсіндіру бойынша жұмыс жүргізуде.
Сонымен қатар жұмыскерлерді еңбек міндеттерін атқару кезінде жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру мәселелеріне ерекше назар аударылады.
— Бүгінде жұмыс беруші мен жұмыскер арасындағы әлеуметтік диалог қаншалықты маңызды?
— Тиімді еңбек қатынастары әлеуметтік әріптестіксіз қалыптаспайды.
Жұмыс берушілер мен жұмыскерлер еңбек жағдайларын, еңбекақы төлеуді, әлеуметтік кепілдіктерді, еңбек қауіпсіздігін және басқа да маңызды мәселелерді бірлесіп талқылауы қажет.
Осындай өзара іс-қимылдың негізгі құралдарының бірі — ұжымдық шарт. Ол нақты ұйымның ерекшеліктерін ескере отырып, тараптардың қосымша кепілдіктері мен міндеттемелерін бекітуге мүмкіндік береді.
Сондықтан облыс кәсіпорындарында ұжымдық шарттар жасасу тәжірибесін одан әрі дамыту және әлеуметтік диалогтың рөлін арттыру маңызды деп есептейміз.
— Еңбек құқықтарының бұзылуына тап болған жұмыскерлерге қандай кеңес берер едіңіз?
— Ең алдымен әр азамат өзінің еңбек құқықтарын білуі және туындаған мәселені назардан тыс қалдырмауы қажет.
Еңбек қатынастары міндетті түрде ресми түрде рәсімделуге тиіс. Жұмыскер еңбек шартының талаптарымен, жұмыс берушінің бұйрықтарымен және өзінің еңбек құқықтарына тікелей қатысты өзге де құжаттармен мұқият танысуы керек.
Даулы жағдай туындаған кезде еңбек қатынастарының нақты мән-жайларын растайтын құжаттардың болуы маңызды.
Азаматтар заңнамада белгіленген тәртіппен өз құқықтарын қорғау үшін мемлекеттік органдарға жүгінуге құқылы. Өз кезегінде Департамент келіп түскен өтініштерді қарайды және заңмен берілген құзырет шегінде тиісті шаралар қабылдайды.
— Сұхбатымыздың соңында Еңбек күніне орай Қостанай облысының тұрғындарына қандай тілегіңіз бар?
— Осы мерекеде кәсіби әрі жауапты еңбегімен Қостанай облысы мен Қазақстан Республикасының дамуына үлес қосып жүрген барша азаматтарға шынайы алғысымды білдіремін.
Жұмысшы мамандықтарының өкілдеріне, кәсіпорын мамандарына, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, көлік, әлеуметтік сала қызметкерлеріне және күнделікті еңбегі әрдайым көзге түсе бермесе де, қоғам үшін аса маңызды қызмет атқарып жүрген барлық еңбек адамдарына ерекше ризашылығымды білдіремін.
Баршаңызға зор денсаулық, кәсіби табыс, тұрақтылық пен отбасылық амандық тілеймін.
Әрбір жұмыскер жұмыс күнінен кейін үйіне аман-есен оралсын, ал оның еңбегі әрдайым лайықты бағаланып, заңмен қорғалсын.
Еңбек күні құтты болсын!