2 сәуір – Дүниежүзілік аутизм мәселесі туралы ақпарат тарату күні. Қостанайда өткен «Инклюзия: білім берудің болашағы» атты республикалық форум қоғамдағы осы өзекті тақырыпты қамтуға арналып отыр.
Іс-шараны аймағымыздағы «Stop autism» мүмкіндігі шектеулі балалардың қоғамдық бірлестігі мен Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті бірлесіп ұйымдастырғанын айта кетейік. Ауқымды шарада инклюзивті білім беру мәдениетін қалыптастыру, қоғамда аутизм туралы ақпаратты арттыру және инклюзияның маңыздылығына бас мән берілді.
Форум Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті Өмірзақ Сұлтанғазин атындағы педагогикалық институтының акт залында өтті. Оған Қостанай облысының мектеп мұғалімдері, ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларға арнайы және түзету-педагогикалық қызмет көрсететін мамандар қатысты. Форумды ашып берген «Stop autism» қоғамдық бірлестігінің жетекшісінің Шынар Жалмұхамбетованың қызы аутизм диагнозы қойылған бірінші оқушы – инклюзия қолдау кабинетінің есігін ашқан алғашқы бала. Форум жеткіншектің орындауындағы әнмен ашылды.
– Мыңдаған ата-ана сияқты, мен де аутизм деген не және балалардың мінез-құлқын қалай тиімді түзетуге болатынын жиі ойлайтынмын. Барлық аутизм диагнозы қойылғандардың белгілері бірдей емес. Егер сіз аутизммен ауыратын адамды көрсеңіз, онда тек бір адамның бейнесін ғана көрдіңіз деп айтуға болады. Олардың мінез-құлқы мен белгілері әртүрлі: біреулері ауыр ақыл-ой кемістігімен, біреулері жеңіл түрімен, ал кейбіреулері жоғары функциялы аутизммен – яғни белгілі бір салаларда дарыны бар жандар да болуы мүмкін. Олардың көпшілігі шығармашылықта, спорт саласында өзін жақсы көрсете алады, – деп атап өтті Шынар Жалмұхамбетова.
Бүгінгі таңда аутизм диагнозы бар балалар мемлекеттік бағдарлама арқасында жалпы білім беру мекемелерінде білім алады. Арнайы инклюзивті білім беруді дамыту туралы облыстық білім басқармасының балаларды әлеуметтік қорғау бөлімінің бас маманы Валерия Шатровская айтып берді.
– Соңғы уақытта білім басқармасы университеттермен, жеке білім беру орталықтарымен, үкіметтік емес ұйымдармен тығыз ынтымақтастық жолға қойылған. Айта кету керек, біздің облыста арнайы инклюзивті білім беруді дамыту бойынша үйлестіру кеңес құрылды. Кеңес құрамына прокуратура, денсаулық сақтау, әлеуметтік бағдарламалар басқармаларының өкілдері кірген. Яғни, бұл органдар ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар үшін жағдай жасау және олардың мәселелері бойынша бірлесіп жұмыс атқарады, – деп түсіндіріп өтті Валерия Шатровская.
Қостанай облысында ерекше білім беру қажеттілігі бар тоғыз мыңнан астам бала тіркелген.
– Қостанайда психикалық даму тежелуі диагнозымен тіркелген балалардың саны төрт мыңнан асады, сондай-ақ сөйлеу бұзылыстары, ақыл-ойдың тежелуі сияқты мәселелері бар өспірімдер де бар. Ал, Қостанай облысы бойынша алты жүзден астам жеткіншекке аутизм диагнозы қойылған. Бұл көрсеткіш соңғы бес жылда бірнеше есеге артты. (180-ден 600-ге дейін). Сонымен қатар, көру қабілеті бұзылған балалардың саны да жылдан жылға артып келеді, – деді Валерия Шатровская.
Қазіргі таңда аутизм мәселесі қоғамда жиі көтеріліп жүрген тақырыптардың бірі. Алайда, инклюзияның шынайы өмірде қалай жүзеге асатыны – ең басты сұрақ. Қазақстанда инклюзивті білім беру әлеуеті бар, бірақ оны толыққанды іске асыру үшін жүйелі әрі жан-жақты жұмысты қажет етеді. Аутизммен ауыратын балаларға арналған мемлекеттік бағдарламалардың қаржыландыру әлі де жеткіліксіз. Бұл жағдай аутизммен ауыратын балалар мен олардың ата-аналарының тұрмыс жағдайына айтарлықтай әсер етуде.
Форумда инклюзивті білім беру жүйесін дамытуға қатысты бірқатар ұсыныстар айтылды. Қатысушылар балаларды инклюзияға бейімдеудің тиімді жолдары мен әдістерін ұсынды, сондай-ақ аутизм мәселесін қоғамда кеңінен түсіндіру және адамдардың түсінігін кеңейту үшін қажетті шаралар талқыланды.
Қазақстанда аутизм диагнозы қойылған балалар саны бүгінде 15 мыңнан асады. Бұл көрсеткіш жыл сайын артып келеді. Айта кету керек, аутизмнің таралуы көбінесе дамыған және жоғары табысты елдерде байқалады. Мысалы, Жапонияда аутизммен ауыратын жүз мың адамға шаққанда 1506 жағдай тіркелген. Бұл көрсеткіш әлемдегі ең жоғары болып саналады.
– Соңғы үш-төрт жыл аясында ҚР Оқу-ағарту министрлігі нормативтік-құқықтық құжаттарды жетілдіру бойынша ауқымды жұмыс жүргізуде. Облысымызда білім беру ұйымдары кеңейіп, коррекциялық кабинеттер ашылып, мектепке дейінгі ұйымдарда арнайы топтар құрылуда, – дейді Валерия Шатровская.
Форумға қатысқан мамандардың айтуынша, аутизмнің көбеюіне әсер ететін факторлар әртүрлі. Дәрігерлер мен ғалымдар оның пайда болуына зиянды әдеттер, үнемі бойы стрессте жүру, ауыр эмоционалдық соққылар, тұқым қуалаушылық және экологиялық себептердің әсер ететінін айтады. Сонымен қатар, ми дамуына жауапты микроэлементтердің, оның ішінде темір мен басқа да маңызды минералдардың тапшылығы да себеп болуы мүмкін. Келешекте аутизммен ауыратындардың саны артуы мүмкін.
Бұл жағдай қоғамда аутизммен ауыратын балалар мен ересектер үшін арнайы жағдай тең мүмкіндік тудыру қажеттігін айқындап отыр. Бұл тек құқықтық және медициналық мәселелерді ғана емес, білім беру мен әлеуметтік интеграцияны да қамтиды. Бұл инклюзивті білім беру мен әлеуметтік қолдау жүйесін жетілдіруді талап етеді. Сонымен қатар, аутизммен ауыратын адамдардың қоғамда теңқұқылы әрі еркін өмір сүруін қамтамасыз ету маңызды. Олар да сау адамдар сияқты білім алып, еңбек етіп, қоғамның басқа салаларында өз мүмкіндіктерін толық жүзеге асыра алуы тиіс.
Шұға ҚОҢҚАБАЙ,
Бағдат МҰСАБЕК,
ҚӨУ студенті
Суреттерді түсірген – Балауса ЖҮНІС