Әлемдік экономикадағы өзгерістер елдер мен өңірлердің алдына жаңа міндеттер қойып отыр. Шикізат бағасының құбылмалылығы, логистикалық бағыттардың өзгеруі, технологиялық бәсекенің күшеюі жағдайында экономикалық өсудің тұрақты болуы бұрынғыдан да маңызды. Мұндай кезеңде экономиканы әртараптандыру, өндірісті жаңғырту және жоғары қосылған құны бар өнім шығаруға көшу стратегиялық мәнге ие.
Бұл үдерісті Қостанай облысының мысалынан да анық көруге болады. Ұзақ жылдар бойы өңірдің экономикалық келбетін ауыл шаруашылығы, тау-кен өндірісі, металлургия және машина жасау айқындап келді. Бұл салалар бүгінде де өңір экономикасының берік негізі болып отыр. Алайда олардың айналасында жаңа өндірістер, жаңа технологиялар және жаңа экономикалық байланыстар қалыптасуда.
Меніңше, экономиканы әртараптандыруды дәстүрлі салалардан бас тарту деп түсінбеу керек. Қостанай облысы үшін маңыздысы – қалыптасқан әлеуетті жаңа деңгейге көтеру. Яғни темір рудасын өндірумен шектелмей, оны өңдеуді тереңдету; ауыл шаруашылығы өнімін шикізат күйінде сатпай, дайын өнімге айналдыру; машина жасауды дамыта отырып, оның айналасында жергілікті өндірістік кооперацияны қалыптастыру.
Қазақстан экономикасындағы жалпы өзгерістер де осы бағыттың өзектілігін көрсетеді. 2025 жылдың қорытындысы бойынша елдің жалпы ішкі өнімі 159,6 трлн теңгеге жетіп, нақты өсім 6,5%-ды құрады. Көлік және қоймалау саласы 19,4%-ға, құрылыс 17,5%-ға, сауда 8,1%-ға, өнеркәсіп 7,7%-ға өсті. Өңдеу өнеркәсібінің жалпы ішкі өнімдегі үлесінің 12,8%-ға жетуі де экономиканың құрылымдық өзгеріп келе жатқанын көрсететін маңызды көрсеткіш.
Бұл үрдіс Қостанай облысында да байқалады. 2025 жылы өңірдегі өнеркәсіп өндірісінің көлемі 3,5 трлн теңгені құрады. Негізгі капиталға салынған инвестициялар 781 млрд теңгеге жетіп, бір жылда 19%-ға өсті. Ауыл шаруашылығында 15,7%, құрылыста 23%, көлік және қоймалау саласында 32,8%, өңдеу өнеркәсібінде 6,3% өсім тіркелді.
Бұл көрсеткіштерге жеке-жеке қарағаннан гөрі, олардың өзара байланысына назар аударған жөн. Өнеркәсіптің өсуі инвестициямен, ауыл шаруашылығының дамуы өңдеумен, ал өндірістің кеңеюі көлік пен логистиканың мүмкіндіктерімен тығыз байланысты. Осындай сабақтастық өңір экономикасының тұрақты дамуы үшін маңызды.
Қостанай облысындағы ең айқын өзгерістердің бірі өңдеу өнеркәсібінен көрінеді. 2026 жылдың қаңтар–тамыз айларында өңдеу өнеркәсібінде 1,5 трлн теңгеден астам өнім өндірілді. Оның ішінде машина жасаудың үлесі 49,7%-ға жетіп, өндіріс көлемі 747,6 млрд теңгені құрады. Азық-түлік өндірісінің үлесі 22,4%, металлургияның үлесі 22,6% болды.
Бұл цифрлар өңірдің өнеркәсіптік бейнесінің біртіндеп жаңарып келе жатқанын көрсетеді. Қостанай бұрыннан машина жасау дәстүрі қалыптасқан өңір болса, қазір бұл бағыт жаңа өндірістер мен инвестициялық жобалардың есебінен жаңа мазмұн алып отыр.
Мысалы, 2026 жылдың алғашқы сегіз айында облыста 59,9 мыңға жуық автомобиль өндіріліп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 12,2%-ға өсті. Қостанайдағы KIA толық циклді автомобиль зауытының іске қосылуы да өңірдің индустриялық әлеуетін кеңейтетін маңызды жобалардың біріне айналды. Жобаға 131,5 млрд теңге инвестиция салынып, оның өндірістік қуаты жылына 70 мың автомобильге дейін жоспарланған.
Алайда мұндай жобалардың тиімділігін тек өндірілген автомобильдер санымен өлшеу жеткіліксіз. Нағыз экономикалық әсер өндірістің айналасында жаңа кәсіпорындар мен жаңа байланыстар қалыптасқан кезде пайда болады. Қосалқы бөлшектер шығару, металл өңдеу, сервистік қызмет, логистика, цифрлық технологиялар мен инженерлік қызметтер – ірі өндірістің айналасында дамитын бағыттардың бір бөлігі ғана.
Сондықтан Қостанай облысының машина жасау саласындағы келесі қадамы өндіріс көлемін ұлғайтумен қатар, жергілікті өндірістік кооперацияны тереңдету болуы тиіс. Ірі кәсіпорындардың тапсырыстарына отандық, соның ішінде өңірлік шағын және орта бизнесті кеңінен тарту экономиканың ішкі байланыстарын күшейтіп, қосылған құнның едәуір бөлігін өңірде қалдыруға мүмкіндік береді.
Қостанайдың тағы бір стратегиялық артықшылығы – ауыл шаруашылығы. Өңірдің кең алқаптары мен қалыптасқан аграрлық мәдениеті оны еліміздің жетекші астықты аймақтарының біріне айналдырып отыр. Бірақ бүгінгі экономикада өнім көлемінің көп болуының өзі жеткіліксіз. Ең маңызды мәселе – сол өнімнің қандай деңгейде өңделетіні.
Бір тонна астықты шикізат ретінде экспорттау мен одан ұн, макарон, кондитерлік немесе басқа да дайын өнім шығарып, сыртқы нарыққа ұсынудың экономикалық нәтижесі әртүрлі. Терең өңдеу жұмыс орындарын көбейтеді, салық базасын кеңейтеді, көлік пен қойма қызметтеріне сұраныс туғызады және жаңа кәсіпкерлік мүмкіндіктер ашады.
Бұл бағытта Қостанай облысының әлеуеті жоғары. 2025 жылы өңір Қазақстанның өңделген агроөнеркәсіптік өнім экспортының шамамен 27%-ын қамтамасыз етті. Бұл – ауыл шаруашылығының өңдеу өнеркәсібімен байланысы біртіндеп күшейіп келе жатқанын көрсететін маңызды көрсеткіш.
Меніңше, Қостанай үшін ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпті бір-біріне қарама-қарсы қоюдың қажеті жоқ. Керісінше, осы екі бағыттың мүмкіндігін бір арнаға тоғыстыру қажет. Ауыл шаруашылығы өңдеу кәсіпорындарын шикізатпен қамтамасыз етеді, машина жасау саласы аграрлық секторға қажетті техниканы шығарады, ал логистика өндірілген өнімді ішкі және сыртқы нарықтарға жеткізеді.
Осындай экономикалық байланыстардың күшеюі өңірдің бәсекеге қабілеттілігін арттырады.
Логистикаға келсек, бұл бағыттың маңызы алдағы жылдары одан әрі арта түспек. Қостанай облысының географиялық орналасуы, өнеркәсіптік және аграрлық әлеуеті оны солтүстік бағыттағы маңызды логистикалық буындардың біріне айналдыруға мүмкіндік береді. Қостанайда «Тобыл» халықаралық көлік-логистикалық кешенінің құрылысы осы мүмкіндікті пайдалануға бағытталған жобалардың бірі. Жобаның инвестициялық құны 64 млрд теңге деп жоспарланған.
Өндіріс көлемі артқан сайын оны сақтайтын, тасымалдайтын және нарыққа жеткізетін инфрақұрылым да соған сәйкес дамуы қажет. Сондықтан өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және логистикаға қатар көңіл бөлу – өзара байланысты экономикалық шешім.
Инвестициялық белсенділік те осы өзгерістердің маңызды көрсеткіші. Соңғы үш жылда Қостанай облысында негізгі капиталға салынған инвестициялар 1,6 есеге өсіп, тікелей шетелдік инвестициялар көлемі шамамен 1,5 млрд АҚШ долларын құрады. 2025 жылы өңірде жалпы құны 322,1 млрд теңге болатын жеті ірі инвестициялық жоба іске асырылып, шамамен 3,3 мың жұмыс орны ашылды.
Бұл жерде инвестиция көлемімен қатар оның сапасына да мән берген жөн. Өңірге келген әрбір инвестиция жаңа өндіріс, жаңа технология, жаңа жұмыс орны және жаңа кәсіпкерлік байланыс қалыптастырған жағдайда ғана ұзақ мерзімді экономикалық нәтиже береді.
Сондықтан инвестициялық жобалардың тиімділігін бағалауда олардың жергілікті экономикаға әсері маңызды. Қанша жергілікті кәсіпорын өндірістік тізбекке қосылды? Қанша жаңа маман даярланды? Қандай технологиялар енгізілді? Өнімнің қанша бөлігі экспортқа бағытталды? Осындай сұрақтарға жауап беру инвестицияның нақты қайтарымын бағалауға мүмкіндік береді.
Бұл ретте Қостанай облысында өндірістік және инфрақұрылымдық бағыттардың қатар дамып келе жатқаны назар аударарлық. Бір жағынан, жаңа кәсіпорындар мен өңдеу қуаттары іске қосылса, екінші жағынан оларды қамтамасыз ететін көлік, логистика және инженерлік инфрақұрылымға инвестиция салынып жатыр. Экономикалық саясаттың тиімділігі де осындай өзара сабақтастықтан көрінеді.
Өңірдің келесі маңызды ресурсы – адам капиталы. Жаңа өндірістерге жаңа мамандар қажет. Машина жасауға инженерлер, цифрлық өндірістерге IT-мамандар, агроөнеркәсіпке заманауи технологияны меңгерген кадрлар, логистикаға жаңа буын мамандары керек.
Сондықтан экономиканы жаңғырту білім беру жүйесімен қатар жүруі тиіс. Университеттер мен колледждердің өндіріс орындарымен байланысын күшейту, білім беру бағдарламаларын еңбек нарығының нақты сұранысына бейімдеу және жастардың өңірдегі жаңа өндірістерге келуіне жағдай жасау – ұзақ мерзімді экономикалық саясаттың маңызды бөлігі.
Жалпы, Қостанай облысының қазіргі экономикалық дамуында бір маңызды ерекшелік бар. Өңір дәстүрлі салалардан бас тартып жатқан жоқ, керісінше, сол салалардың мүмкіндігін жаңа бағыттармен толықтырып келеді. Ауыл шаруашылығы сақталуда, бірақ оның жанында терең өңдеу дамып келеді. Тау-кен және металлургия өзінің маңызын жоғалтқан жоқ, бірақ олардың жанында машина жасау мен жаңа өндірістер қалыптасуда. Өнеркәсіп өсіп келеді, сонымен бірге оны қамтамасыз ететін логистикалық инфрақұрылым да жаңаруда.
Меніңше, дәл осындай сабақтастық өңір үшін ең ұтымды даму жолдарының бірі.
Қостанай облысының ерекшелігі – оның бір ғана экономикалық артықшылыққа тәуелді болмауында. Мұнда ауыл шаруашылығы да, пайдалы қазбалар да, өнеркәсіптік база да, машина жасау тәжірибесі де, көлік-логистикалық мүмкіндіктер де бар. Ендігі міндет – осы әлеуеттерді бір-бірінен бөлек пайдаланбай, біртұтас экономикалық жүйеге айналдыру.
Бүгінгі таңда өңір үшін «қанша өндірдік?» деген сұрақпен қатар «қанша қосылған құн қалыптастырдық?» деген сұрақ та маңызды.
Шикізат өндіру – мүмкіндіктің бастауы. Оны өңдеу – қосылған құн. Ал технология, кәсіпкерлік және адам капиталымен ұштастыру – экономикалық тұрақтылықтың негізі.
Қостанай облысының бүгінгі даму бағытына қарап, өңір экономикасының жаңа кезеңге қадам басып келе жатқанын айтуға болады. Бұл кезеңде дәстүрлі аграрлық және өнеркәсіптік әлеует сақтала отырып, машина жасау, терең өңдеу, логистика және жаңа технологиялармен толықтырылады.
Экономиканы әртараптандырудың түпкі мақсаты да осында. Бұрын қалыптасқан экономикалық негізді бұзу емес, оны жаңа сапаға көтеру. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, ауыл шаруашылығы өнімін терең өңдеу, өндірістік кооперацияны күшейту, инвестицияны жаңа технологиялармен ұштастыру және адами капиталды дамыту арқылы өңірдің экономикалық әлеуетін еселеу.
Қостанайдың кең даласы мен жер қойнауы өңірге табиғи мүмкіндік берді. Ал сол мүмкіндікті жаңа өндірістерге, технологияға, кәсіпкерлікке және жоғары қосылған құнға айналдыру – бүгінгі экономиканың міндеті.
Меніңше, Қостанай облысының келешегі осы мүмкіндіктердің тоғысында жатыр. Аграрлық әлеует, өнеркәсіп, машина жасау, өңдеу, логистика және адам капиталы бір-бірін толықтырған жағдайда ғана өңірдің экономикалық іргесі одан әрі беки түседі.
Ахметов Дархан Серікұлы
Ахмет Байтұрсынұлы атындағы
Қостанай өңірлік университеті
экономика және қаржы кафедрасының меңгерушісі,
PhD докторы