Ұзақ уақыт бойы Қазақстан әлемдік аренада негізінен өндіруші секторға, ауқымды инфрақұрылымдық жобаларға және транзитке басымдық беретін экономика ретінде қабылданып келді. Алайда 2020-шы жылдардың басынан бері бұл түсінік өзгере бастады: халықаралық корпорациялар елдерге тек дайын өнім өткізетін нарық ретінде емес, өз өндірістерін орналастыратын алаң ретінде қарай бастады. Олар өнім шығару көлемін ұлғайтып, жергілікті жеткізушілерді қолдауға көшті. Нәтижесінде Қазақстан экспортқа айқын бағытталған амбициясы бар өңірлік индустриялық платформа ретінде біртіндеп қалыптасып келеді.
Өткізу нарығынан – өнеркәсіптік базаға
2025 жылға қарай Қазақстан экономикасы құрылымдық трансформацияның оң белгілерін көрсетті. Геосаяси жағдай мен логистикалық тәуекелдерге байланысты жаһандық жеткізу тізбектері қайта құрылып жатқан тұста трансұлттық компаниялар өндіріс географиясын белсенді түрде әртараптандыруда. Осы үдеріс аясында Қазақстан ішкі нарықты ғана емес, Орталық Азия, ЕАЭО және жақын өңірлер елдерін де өніммен қамтамасыз ете алатын өндірістік хабқа айналуда.
Бұл өзгерістер мемлекеттің жүргізіп отырған экономикалық саясатының нәтижесі. 2025 жылдың қорытындысы бойынша өңдеу өнеркәсібіндегі өсім шамамен 6% деңгейінде күтілуде, ал 2026 жылға арналған мақсатты көрсеткіш – 6,2%. Өңдеуші салалар біртіндеп экономикалық өсімнің тірегіне айналып, шикізат экспортына тәуелділікті азайтып келеді.
Сонымен бірге металлургия Қазақстанның өңдеу өнеркәсібіндегі негізгі қозғаушы күштердің бірі болып қала береді. 2026 жылы саладағы өндіріс көлемі шамамен 3%-ға өседі деп болжануда. Бұл KyzylArayCopper, EkibastuzFerroAlloys, Kazferro Limited, Shagala Mining және басқа да кәсіпорындардың жобалық қуатына шығуымен байланысты. Қара металлургияда ферроқорытпа, болат, шойын және жалпақ прокат өндірісі артса, түсті металлургияда алтын, мыс, алюминий және мырыш өндірісі ұлғаяды.
Машина жасау саласы одан да жоғары қарқын көрсетіп отыр. 2026 жылы бұл саладағы өндіріс 13,4%-ға өседі деп жоспарланған. Бұған жеңіл автокөлік өндірісінің 17%-ға, ауыл шаруашылығы техникасының 5%-ға артуы ықпал етеді. Химия өнеркәсібі де жедел дамуда: 2026 жылы жаңа күкірт қышқылы, натрий цианиді, сутек асқын тотығы мен сұйық шыны өндірістерінің іске қосылуына байланысты өсім 7% деңгейінде күтіледі.
Экономикалық динамикада сауда саласы да маңызды рөл атқаруда. 2026 жылы жалпы тауар айналымы 92,4 трлн теңге деңгейінде жоспарланып отыр, бұл 6,5% өсімге сәйкес келеді. Кеңею мұнай мен мұнай өнімдерін өндірудің тұрақты көлемі, азық-түлік және азық-түлік емес тауарларды қайта өңдеу бойынша ауқымды бағдарламалар, сондай-ақ Қытай бағытын қоса алғанда, көтерме экспорттық саудаға бағытталған бірқатар ірі B2B алаңдарының іске қосылуы есебінен қамтамасыз етіледі.
Ауыл шаруашылығы, әсіресе қайта өңдеу сегментінде, қарқын алып келеді. 2026 жылы азық-түлік өнімдері өндірісі 9%-ға, сусындар өндірісі 9,3%-ға өседі деп күтілуде. Бұл саланың қосылған құнын арттырып, экспорттық әлеуетін күшейтеді.
Локализацияға негіз қалау
Қазіргі трансформация соңғы жылдары Қазақстан басшылығы жүзеге асырған реформалардың нәтижесі болып отыр. Инвестициялық ахуалды жақсарту, индустриялық аймақтарды жаңғырту және реттеудің болжамдылығын арттыру шаралары ұзақ мерзімді инвестициялар үшін қолайлы жағдай қалыптастырды. Арнайы экономикалық аймақтар, салықтық жеңілдіктер мен келісу рәсімдерінің жеңілдетілуі шетелдік өндірушілерге өндірістік стратегияларын бірнеше жыл алға жоспарлауға мүмкіндік береді.
Қазақстан оларға саяси тұрақтылықты, ірі нарықтарға жақындықты және халықаралық инвесторларға түсінікті құқықтық базаны ұсынады. Бұл елді өндірістерді орналастыру үшін тартымды алаңға айналдырады.
Тәсілдің өзгеруіне айқын мысал – Mars халықаралық азық-түлік корпорациясы. Көп жылдар бойы компания Қазақстанда импорттаушы және дистрибьютор ретінде жұмыс істеп келді, алайда қазір Алматы облысында үй жануарларына арналған дайын жем өндіретін зауыт салу арқылы өндірісті жергіліктендіруге дайындықты бастады. Инвестиция көлемі 88,8 млрд теңгеден асады, ал жылдық қуаты 100 мың тоннаға дейін жетеді. Бұл қадам шетелдік өндірушілердің жергілікті өндірісті таңдауға бет бұрғанын көрсетеді.
Фармацевтика саласында да жаңа жобалар іске асады. KhanTengri Biopharma компаниясымен «Алатау» арнайы экономикалық аймағында өндірістік кешен салу жөнінде инвестициялық келісімге қол қойылды. Кешеннің өндірістік портфелі 27 халықаралық патенттелмеген атауды қамтиды, оның ішінде онкологиялық, аутоиммундық, сирек және қабыну ауруларын емдеуге арналған дәрілер бар. Инвестиция көлемі 103 млрд теңгеден асады. Бұл импортты алмастыруға ғана емес, болашақта өнімді шетелге экспорттауға да мүмкіндік береді.
Қазақстанның өнеркәсіптік торап ретінде қалыптасуы технологиялық тұрғыдан күрделі салаларда да айқын байқалады. 2025 жылы Қостанайда KIA автокөліктерін толық циклде өндіретін зауыттың іске қосылуы отандық автокөлік өнеркәсібі үшін маңызды кезең болды. 270 млн доллардан асатын инвестициялар ішкі нарықпен қатар Орталық Азия мен ЕАЭО елдеріне экспорттауға бағытталған. Толық өндірістік цикл жеткізушілердің дамыған желісін, білікті кадрларды және ұзақ мерзімді жоспарлауды талап етеді, осылайша мұндай кәсіпорындар өнеркәсіптік кластерлердің тірек элементіне айналады.
Локализацияның тағы бір мысалы – америкалық Wabtec компаниясы. Локомотив өндіруші бұл компания Қазақстанда бұрыннан жұмыс істеп келеді, ал қазір жергілікті компоненттердің үлесін арттырып, Астанада инженерлік-технологиялық орталық ашу арқылы локализацияны күшейтуде. Ұлттық теміржол компаниясымен жасалған ұзақ мерзімді келісімшарттар тұрақты сұранысты қамтамасыз етеді, ал білім мен құзыреттердің берілуі елдің технологиялық әлеуетін нығайтады.
Металлургия секторында локализация ерекше байқалады. Металл және тау-кен өндірісі саласындағы ірі халықаралық ойыншылардың бірі – ERG тобы 2024 жылы қазақстандық жеткізушілерден сатып алынатын тауарлар мен қызметтердің үлесін 60%-ға дейін арттырды (бір жыл бұрын 48% болған). Әсіресе топ кәсіпорындары орналасқан моноқалалардағы өндірушілерді қолдауға басымдық берілуде. 2024 жылы мұндай сатып алулар ERG-нің Қазақстандағы жалпы сатып алу көлемінің 21,5%-ын құрады және жаңа, соның ішінде экологияға бағытталған өндірістердің іске қосылуына байланысты бұл көрсеткіш өсе түсуде.
Qarmet компаниясы елдің өнеркәсіптік базасын айтарлықтай күшейтетін бірқатар стратегиялық жобаларды жүзеге асыруда. Соның бірі – қытайлық серіктестермен бірлесіп сортты прокат станының іске қосылуы, бұл құрылыс металлургиясындағы импортты толық алмастырып, ішкі нарықты тұрақтандыруға мүмкіндік береді. Тағы бір жоба – Қарағанды облысында ені 1850 мм-ге дейін, қалыңдығы 0,8–16 мм аралығында ыстықтай илектелген болат шығаратын құю-илемдеу кешенінің құрылысы.
Бұл өнімдер автокөлік жасау, мұнай-газ, атом, медицина және құбыр өнеркәсібінде, сондай-ақ тұрмыстық техника өндірісінде кеңінен қолданылады. Мұндай жобаларды іске асыру өзіндік құнды төмендетіп, жоғары деңгейде өңделген өнімдер желісін кеңейтуге мүмкіндік береді.
Инвестициялық портфельдің өсуі
Қазақстан индустрияландыру бағытын белсенді түрде қолдап келеді. Қазірдің өзінде шетелдік қатысуы бар жалпы құны шамамен 5,7 трлн теңгені құрайтын 20 ірі жобадан тұратын портфель қалыптастырылды. Бұл жобалар 11 мыңнан астам жұмыс орнын ашады. Сонымен қатар екі және одан да көп елдің компаниялары қатысатын, жалпы құны шамамен 2,4 млрд долларды құрайтын, 2,8 мыңнан астам жұмыс орнын қамтамасыз ететін тоғыз көпжақты жоба жүзеге асырылуда. Қаржыландыру ұлттық компаниялар мен даму институттарының қолдауымен жүзеге асырылады, бұл инвестициялық тәуекелдерді төмендетеді.
Жаңа өндірістердің басым бөлігі бастапқыдан экспортқа бағытталған. Автокөлік жасау, металлургия және машина жасау салалары Орталық Азия мен ЕАЭО нарықтарын көздейді. Локализация айқын мультипликативтік әсер береді: жұмыс орындары тек зауыттарда ғана емес, логистикада, инжинирингте және ілеспе қызметтерде де ашылады, ал құзыреттердің берілуі білікті жұмыс күшінің қалыптасуына ықпал етеді.
Халықаралық корпорациялардың қатысуының кеңеюі Қазақстанда индустрияландыруға қолайлы ортаның қалыптасып келе жатқанын көрсетеді. Локализация мен қайта өңдеуге салынған инвестициялар бизнестің елдің ұзақ мерзімді даму траекториясына деген сенімін білдіріп, Қазақстанның жаһандық және өңірлік қосылған құн тізбектеріне кірігу қабілетінің артып келе жатқанын айқындайды.
Трансұлттық өндірушілерді тарта отырып, локализацияны ілгерілетіп және экспорттық қуатты арттыра отырып, Қазақстан Еуразиядағы негізгі өнеркәсіптік хабтардың бірі ретіндегі позициясын нығайта түсуде.