Соңғы жылдары цифрлық технологиялардың дамуы қаржы қызметтерін қолжетімді еткенімен, интернет-алаяқтықтың жаңа толқынын да әкелді. Банктер мен микронесиелік ұйымдардың онлайн қызметтері арқылы бөтен адамның атына несие рәсімдеу, жалған «инвестициялық» ұсыныстар мен әртүрлі әдістер көбейіп, қарапайым азаматтардың сенімін теріс пайдалану жиілеп отыр.
Бір қателік – миллиондаған қарыз
Биыл «Қарызсыз қоғам» жобасына алаяқтық құрбаны болған бірнеше адам көмек сұрап келген. Солардың бірі – Қостанай облысының тұрғыны Ақмарал Серікқазина. Оның атына 3-4 миллион теңге көлемінде несие рәсімделгені белгілі болды. Тергеу нәтижесінде сот оның кінәсіз екенін дәлелдеді, алайда алаяқ азаматша несиені төлемеген.
Жоба заңгерлері әйелге банкке сот шешімімен және ресми өтінішпен жүгінуге кеңес берді. Соның нәтижесінде банк қарызды оның атынан есептен шығарды. Бұл іс – алаяқтықтан зардап шеккен азаматтардың заң алдында қорғансыз емес екенін көрсеткен алғашқы мысалдардың бірі.
Тағы бір жағдайда қостанайлық Ерік Жанарысовте алаяқтардың құрбаны болған. Белгісіз адамдар телефон арқылы байланысып, 1,5–2 миллион теңге несие рәсімдеген. Тергеу кезінде дропперлер (қылмыстық топ мүшелері) анықталғанымен, іс әлі сотта қаралып жатыр. Заңгерлер ер адамға қылмыстық іс аяқталғаннан кейін азаматтық талап қою арқылы шығынды өндіру жолдарын түсіндірді.
Алаяқтықтың жаңа түрлері және олардың зардабы
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің дерегінше, 2024 жылы қаржылық алаяқтыққа байланысты 12 мыңнан астам шағым түскен.
Олардың басым бөлігі – жалған колл-орталықтар мен «жедел несие рәсімдеу» сілтемелері арқылы жасалған қылмыстар.
Мұндай қылмыстардың орташа сомасы 1–3 миллион теңгені құрайды.
Алаяқтар жиі қолданатын әдістердің бірі – әкімшілік рөл ойнау (мысалы, өзін банк қызметкері немесе құқық қорғау органы өкілі ретінде таныстыру). Кейде олар аудио және визуалды гипноз арқылы адамның сенімін жаулап, жеке деректерін немесе цифрлық қолтаңбасын алдап пайдаланады.
«Қарызсыз қоғам»: заңдық және ақпараттық қорған
«AMANAT» партиясының бастамасымен іске қосылған «Қарызсыз қоғам» жобасы мұндай жағдайлармен бетпе-бет келген азаматтарға тегін құқықтық кеңес және құжаттық сүйемел көрсетеді.
Жоба құрамындағы 40 кәсіби заңгер мен қаржы сарапшысы алаяқтық істерін құқықтық арнаға бағыттап, банктермен және құқық қорғау органдарымен байланыс орнатады.Жоба іске қосылған 2023 жылдан бері 772 мыңнан астам займ бойынша қарыздар реттелді.
«Қарызсыз қоғам» тек заңгерлік көмекпен шектелмейді. Жоба аясында азаматтар үшін қаржылық сауаттылық курстары өтеді, онда онлайн алаяқтықтың алдын алу, жеке деректерді қорғау және несиелік шарттарды түсіну жолдары үйретіледі.
Әділет пен сенім жолы
Алаяқтыққа ұшыраған әрбір адамның артында – бұзылған жүйке, жоғалған ұйқы мен сенім тұрады.«Қарызсыз қоғам» жобасы осындай адамдарға тек заң көмегін ғана емес, психологиялық және әлеуметтік қолдауды да ұсынып отыр.Жоба өкілдерінің айтуынша, 2025 жылдан бастап аймақтарда мобильді кеңес беру орталықтары ашылып, ауыл тұрғындарына құқықтық көмек қолжетімді болмақ.
Қорыта айтқанда, алаяқтық – цифрлық дәуірдің көлеңкесі болса, «Қарызсыз қоғам» – сол көлеңкеге қарсы жағылған шам.Жоба мыңдаған қазақстандықтың өміріне тыныштық пен сенім сыйлап, қарыз бен әділет арасындағы теңдікті қалпына келтіріп келеді.